Лексіка. Фразеалогія

§ 28. Агульнаўжывальныя словы і словы абмежаванага ўжытку

Даведваемся, якія словы ўжываюць і разумеюць усе носьбіты беларускай мовы, а якімі карыстаюцца толькі жыхары пэўнай мясцовасці або людзі пэўнай прафесіі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Дзед Юзік кажа ўнучцы: «На вуліцы снег ест, многа снегу». Ангелінка здзіўляецца: «Бабуля есць снег?» А дзед проста ўжыў слова сваёй вясковай гаворкі: «ест» — гэта «ёсць». Чаму адны словы зразумелыя ўсім, а іншыя — не кожнаму?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія словы называюцца агульнаўжывальнымі і якія словы адносяцца да слоў абмежаванага ўжытку?

01

Агульнаўжывальныя словы і словы абмежаванага ўжытку

Лексіка беларускай мовы паводле ўжывання падзяляецца на словы агульнаўжывальныя і словы абмежаванага ўжытку.

Агульнаўжывальныя словы — аснова лексікі беларускай мовы. Іх ужываюць і разумеюць усе носьбіты беларускай мовы: дарога, вясёлы, ісці, пяць і інш.

Словы абмежаванага ўжытку выкарыстоўваюцца жыхарамі пэўнай мясцовасці, людзьмі пэўнай прафесіі. Да іх адносяцца дыялектныя і прафесійныя словы, а таксама тэрміны.

Паглядзім, як гэта працуе

Праца, дабро і справядлівасць сталі галоўнымі правіламі піянераў.

Усе словы гэтага сказа з практ. 209 — агульнаўжывальныя: іх разумее кожны, хто ведае беларускую мову, незалежна ад таго, дзе ён жыве і кім працуе.

02

Дыялектныя словы

Дыялектныя словы — гэта словы, якія ўжываюцца на абмежаванай тэрыторыі і выкарыстоўваюцца ў мясцовых гаворках: забіжа́ць (крыўдзіць), шу́ма (смецце), няге́глы (няздольны), лацве́й (лепш).

Многія дыялектныя словы маюць адпаведнікі ў літаратурнай мове. Народныя прыкметы часта захоўваюць мясцовыя назвы з’яў прыроды: адле́га — адліга, мяце́ль — мяцеліца, заліве́нь — заліўны (моцны) дождж, пло́дны — ураджайны.

Паглядзім, як гэта працуе

Снег наліпае на дрэвы — чакай адле́гі. → Снег наліпае на дрэвы — чакай адлігі.

Адлега — дыялектнае слова, яго ўжываюць у мясцовых гаворках. У літаратурнай мове гэтую з’яву называюць словам адліга.

03

Прафесійныя словы

Акрамя дыялектных слоў, да слоў абмежаванага ўжытку адносяцца прафесійныя словы і тэрміны. Прафесійныя словы — гэта словы, якія выкарыстоўваюцца людзьмі пэўнай прафесіі ці спецыяльнасці: про́паліс, дыма́р, пчальні́к (мова пчаляроў).

У маўленні тынкоўшчыцы з апавядання «Маміна работа» (паводле Я. Пермяка) ёсць свае прафесійныя словы: тынкава́ць (пакрываць сцены растворам, каб зрабіць іх гладкімі), лю́лька (вісячы памост для работы на вышыні), ке́льма (трохвугольная лапатка для нанясення раствору). Запомні правільны націск у словах спартсме́н, памо́чнік.

Паглядзім, як гэта працуе

З вялізнага карыта дзяўчына брала шэрае цеста кельмай і накідвала на сцяну дома.

Кельма — прылада муляра і тынкоўшчыка. Гэтае слова добра ведаюць будаўнікі, а іншым людзям яго часам трэба тлумачыць па слоўніку.

04

Тэрміны

Тэрміны — гэта словы, якія абазначаюць навуковыя і тэхнічныя паняцці: а́там, су́фікс, трохвуго́льнік, эква́тар, ба́йка і інш.

Кожная навука мае свае тэрміны: літаратура — верш, эпітэт, байка, апавяданне, ідэя; медыцына — ін’екцыя, эпідэмія, прафілактыка, кардыяграма; музыка — нотны стан, партытура, скрыпічны ключ, гама; батаніка — пялёстак, чашалісцік, песцік, сцябло. Найбольш тэрмінаў у тэкстах навуковага стылю.

Паглядзім, як гэта працуе

Маланка — гіганцкі электрычны разрад у атмасферы.

Гэта сказ з «Геаграфічнага энцыклапедычнага слоўніка» (практ. 216). Словы разрад, атмасфера — тэрміны, яны дакладна называюць паняцці навукі. А ў казцы пра Маланку і Грома (практ. 217) тэрмінаў няма: там пра тую ж з’яву гаворыцца маляўніча.

Параўноўваем і заўважаем

Словы паводле ўжывання

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Група слоўХто ўжываеПрыклады
Агульнаўжывальныяусе носьбіты беларускай мовыдарога, вясёлы, ісці, пяць
Дыялектныяжыхары пэўнай мясцовасці (мясцовыя гаворкі)шу́ма (смецце), лацве́й (лепш), няге́глы (няздольны)
Прафесійныялюдзі пэўнай прафесіі ці спецыяльнасціпро́паліс, дыма́р, пчальні́к; кельма, люлька
Тэрмінынавука і тэхніка; навуковыя тэкстыа́там, су́фікс, трохвуго́льнік, эква́тар
Прасочваем шлях

Як вызначыць, да якой групы паводле ўжывання адносіцца слова

  1. Правяраем, ці зразумелае слова ўсім

    Калі слова ведае і ўжывае кожны носьбіт мовы, яно агульнаўжывальнае.

    дарога, ісці — агульнаўжывальныя

  2. Правяраем, ці не мясцовае яно

    Калі слова ўжываецца толькі ў гаворцы пэўнай мясцовасці і мае літаратурны адпаведнік, яно дыялектнае.

    лацвей — лепш: дыялектнае

  3. Правяраем, ці не звязана яно з прафесіяй або навукай

    Слова з маўлення людзей пэўнай прафесіі — прафесійнае; назва навуковага ці тэхнічнага паняцця — тэрмін.

    дымар — прафесійнае; суфікс — тэрмін

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Да якой групы адносіцца слова?

Размяркуй словы паводле ўжывання. Прыклады — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Хто і дзе ўжывае словы?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму Ангелінка (практ. 208) не зразумела дзеда Юзіка і падумала, што бабуля есць снег?

Зверыць разважанне

Дзед ужыў дыялектнае слова ест, якое ў яго вясковай гаворцы значыць «ёсць». Ангелінка гэтага слова не ведала, а па гучанні яно падобнае да дзеяслова есць (харчавацца). Дыялектныя словы зразумелыя жыхарам пэўнай мясцовасці, а для іншых людзей іх трэба тлумачыць. Таму ў літаратурнай мове ўжываем агульнаўжывальнае слова ёсць.

Слова «люлька» ёсць і ў звычайнай мове, і ў маўленні тынкоўшчыцы. Што яно значыць у апавяданні «Маміна работа» і як гэта зразумець?

Зверыць разважанне

У звычайнай мове люлька — прылада для курэння тытуню. У маўленні будаўнікоў люлька — вісячы памост з бартамі, на якім рабочыя падымаюцца на вышыню. Тое, што ў апавяданні гаворка ідзе пра прафесійнае значэнне, падказвае кантэкст: у люльцы стаіць мама, а побач з’явіўся «вісячы балкон». Дакладнае значэнне можна праверыць у тлумачальным слоўніку.

Тэксты практ. 216 і 217 — пра маланку. Чаму ў першым шмат тэрмінаў, а ў другім іх няма?

Зверыць разважанне

Першы тэкст — з энцыклапедычнага слоўніка, ён навуковага стылю: яго мэта — дакладна і сцісла паведаміць пра з’яву, таму там тэрміны разрад, атмасфера. Другі тэкст — мастацкі, казка: аўтар ажыўляе Маланку і Грома, ужывае словы ў пераносным значэнні (Маланка разыходзіцца, Гром злуецца). Тэрміны тут не патрэбныя, важная маляўнічасць.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дзве групы слоў

    Паводле ўжывання лексіка падзяляецца на агульнаўжывальныя словы і словы абмежаванага ўжытку.

  2. Аснова лексікі

    Агульнаўжывальныя словы ўжываюць і разумеюць усе носьбіты беларускай мовы: дарога, вясёлы, ісці, пяць.

  3. Мова мясцовасці

    Дыялектныя словы ўжываюцца на абмежаванай тэрыторыі, у мясцовых гаворках: шу́ма — смецце, лацве́й — лепш.

  4. Мова прафесіі

    Прафесійныя словы выкарыстоўваюць людзі пэўнай прафесіі ці спецыяльнасці: у пчаляроў — дыма́р, пчальні́к, про́паліс.

  5. Мова навукі

    Тэрміны абазначаюць навуковыя і тэхнічныя паняцці: а́там, су́фікс, эква́тар; іх асабліва шмат у навуковым стылі.

  6. Дарэчнасць ужывання

    У літаратурнай мове дыялектныя словы замяняем агульнаўжывальнымі, а незнаёмыя прафесійныя словы і тэрміны тлумачым па слоўніку.

Памятка: разбор па кроках

Шума → ужываецца толькі ў мясцовай гаворцы → дыялектнае слова, у літаратурнай мове — смецце.

  1. Падумай, ці разумее слова кожны. Калі слова ведаюць і ўжываюць усе носьбіты мовы (дарога, ісці), яно агульнаўжывальнае.
  2. Правер, ці не мясцовае яно. Калі слова ёсць толькі ў гаворцы пэўнай мясцовасці і мае літаратурны адпаведнік (лацвей — лепш), яно дыялектнае.
  3. Вызнач, ці звязана яно з прафесіяй або навукай. Слова пчаляроў дымар — прафесійнае; назва навуковага паняцця суфікс — тэрмін.

Цяпер растлумач: Якія словы называюцца агульнаўжывальнымі і якія словы адносяцца да слоў абмежаванага ўжытку?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія групы падзяляецца лексіка беларускай мовы паводле ўжывання?
2. Якое слова агульнаўжывальнае?
3. Што такое дыялектныя словы?
4. Што значыць дыялектнае слова «лацвей»?
5. Якое слова з мовы пчаляроў?
6. Тэрміны — гэта словы, якія…
7. Які шэраг складаецца толькі з тэрмінаў?
8. Які агульнаўжывальны адпаведнік мае дыялектнае слова «мяцель»?
9. У якой галіне ўжываюцца словы «нотны стан, партытура, скрыпічны ключ, гама»?
10. У якім тэксце будзе найбольш тэрмінаў?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑