Лексіка. Фразеалогія

§ 29. Устарэлыя словы

Даведваемся, чаму лексіка мовы змяняецца, якія словы называюцца ўстарэлымі і навошта іх ужываюць пісьменнікі і навукоўцы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Слова нашчадак мы чуем часта: «мы — нашчадкі Вялікай Перамогі». А паходзіць яно ад старажытнага слова чада, якое азначала «дзіця». Слова нашчадак жыве і сёння, а слова чада ў сучасным маўленні ўжо не ўжываюць. Чаму адны словы застаюцца ў мове, а іншыя выходзяць з ужытку?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія словы называюцца ўстарэлымі і навошта яны патрэбныя ў сучаснай мове?

01

Лексіка мовы змяняецца

Лексіка беларускай мовы пастаянна змяняецца, што звязана з развіццём грамадства. Адны словы знікаюць, іншыя — з’яўляюцца. Ёсць словы, якія мяняюць сваё значэнне.

Калі ў жыцці людзей з’яўляюцца новыя прадметы і з’явы, у мове ўзнікаюць новыя словы. А калі прадметы выходзяць з ужытку, разам з імі паступова выходзяць з ужытку і іх назвы.

Паглядзім, як гэта працуе

Старажытнае слова чада азначала «дзіця». Ад яго паходзіць сучаснае слова нашчадак — чалавек у адносінах да сваіх продкаў.

Слова чада выйшла з ужытку, а роднаснае яму слова нашчадак мы ўжываем і цяпер (паводле І. Шпадарука, практ. 220).

02

Устарэлыя словы

Устарэлыя словы — гэта словы, якія выйшлі з актыўнага ўжытку і ў наш час становяцца малавядомымі: аршы́н (мера даўжыні), ла́пці (плецены абутак), сярмя́га (верхняе адзенне), леманта́р (буквар).

Адны ўстарэлыя словы называюць прадметы, якіх у паўсядзённым жыцці ўжо няма (аршын, лапці, сярмяга). Іншыя замяніліся новымі назвамі, а прадметы і з’явы засталіся: лемантар — буквар, чало — лоб, сеча — бой, пілігрым — вандроўнік, кляса — клас, краса — прыгажосць.

Паглядзім, як гэта працуе

Хутка тра́вень прыйдзе на паляны… (А. Куляшоў)

Тра́вень — устарэлая назва месяца, у сучаснай беларускай мове яму адпавядае слова май. Устарэлае слова буя́ны з гэтага верша значыць «пышны, квітнеючы».

Параўноўваем і заўважаем

Устарэлае слова і яго сучасны адпаведнік

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Устарэлае словаСучаснае словаАдкуль прыклад
леманта́рбукварправіла параграфа
тра́веньмайверш А. Куляшова
буя́ныпышны, квітнеючыверш А. Куляшова
сечабойпракт. 224
чалолобпракт. 224
пілігрымвандроўнікпракт. 224
красапрыгажосцьпракт. 224
03

Навошта ўжываюць устарэлыя словы

Устарэлая лексіка адлюстроўвае мінулае нашага народа, таму сустракаецца ў навуковай і мастацкай літаратуры для апісання гістарычных падзей.

Каб апісаць традыцыйную беларускую хату, без устарэлых слоў не абысціся: покуць — кут насупраць печы, услон — пераносная лаўка на ножках, палаці — дошкі паміж печчу і сцяной для спання, лава — шырокая дошка на ножках для сядзення. Хаты крылі саломай, чаротам, драні́цай (тонкімі вузкімі дошчачкамі). Незнаёмае ўстарэлае слова тлумачым па слоўніку.

Паглядзім, як гэта працуе

Кут насупраць печы называўся покуццю. Там стаялі стол, услоны.

Словы покуць, услоны дакладна называюць рэчы сялянскай хаты (паводле «Беларускай энцыклапедыі», практ. 222). Калі замяніць іх сучаснымі, знікне адметнасць апісання.

04

«Гістарычны слоўнік беларускай мовы»

Устарэлыя і старажытныя словы збіраюць у гістарычных слоўніках. «Гістарычны слоўнік беларускай мовы» — першы даведнік, які адлюстроўвае лексічнае багацце беларускай мовы XIV—XVIII стагоддзяў.

Слоўнік уклалі навукоўцы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Праца над ім працягвалася 35 гадоў, ён складаецца з 37 тамоў. У слоўніку больш за 75 тысяч старажытных беларускіх і запазычаных слоў, запісаных у дагаворах і граматах, стату́тах і летапісах, воінскіх аповесцях і рыцарскіх раманах.

Паглядзім, як гэта працуе

«Гістарычны слоўнік беларускай мовы» — надзейная крыніца звестак пра мінулае Беларусі.

Па словах слоўніка можна даведацца, як жылі нашы продкі, чым займаліся, як апраналіся (паводле А. Дзядовай, практ. 223).

Прасочваем шлях

Як зразумець устарэлае слова ў тэксце

  1. Заўважаем незнаёмае слова

    Звяртаем увагу на слова, якое не ўжываецца ў сучасным маўленні.

    Хутка тра́вень прыйдзе на паляны.

  2. Шукаем падказку ў кантэксце

    Думаем, пра што гаворыцца ў сказе: пра вясну, паляны, зеляніну.

    травень — вясновы месяц

  3. Правяраем па слоўніку і падбіраем сучаснае слова

    У слоўніку або даведцы знаходзім значэнне і сучасны адпаведнік.

    травень — май

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Устарэлае ці сучаснае?

Размяркуй словы: устарэлыя — у адну групу, іх сучасныя адпаведнікі і звычайныя сучасныя словы — у другую.

Думай як філолаг

Чаму словы старэюць?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Лапці можна ўбачыць у музеі, а лоб ёсць у кожнага чалавека. Чаму ж і слова лапці, і слова чало называюць устарэлымі? Чым яны адрозніваюцца?

Зверыць разважанне

Абодва словы выйшлі з актыўнага ўжытку і сёння малавядомыя. Але прычыны розныя. Лапці перасталі насіць — разам з прадметам з паўсядзённага жыцця сышла і яго назва. А лоб застаўся, змянілася толькі назва: раней казалі чало, цяпер — лоб. Таму ў слова чало ёсць сучасны адпаведнік, а ў слова лапці — толькі тлумачэнне: плецены абутак.

Слова чада ўстарэла, а слова нашчадак жыве. Як гэта магчыма, калі адно паходзіць ад другога?

Зверыць разважанне

Старажытнае слова чада азначала «дзіця». Ад яго ўтварылася слова нашчадак — чалавек у адносінах да сваіх продкаў. Пазней чада выйшла з ужытку, бо замест яго сталі казаць дзіця. А слова нашчадак мела сваё асобнае значэнне, і яму не было замены, таму яно засталося ў мове.

Пісьменнік піша аповесць пра бітву, якая адбылася шмат стагоддзяў таму. Чаму ён можа напісаць «сеча» замест «бой»?

Зверыць разважанне

Устарэлая лексіка адлюстроўвае мінулае народа. Слова сеча дапамагае чытачу адчуць, што падзеі адбываюцца ў даўнія часы, і робіць апісанне больш дакладным і вобразным. Таму ўстарэлыя словы сустракаюцца ў мастацкай і навуковай літаратуры пра гістарычныя падзеі.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Мова жыве і змяняецца

    Лексіка змяняецца разам з развіццём грамадства: адны словы знікаюць, іншыя з’яўляюцца, некаторыя мяняюць значэнне.

  2. Што такое ўстарэлыя словы

    Устарэлыя словы выйшлі з актыўнага ўжытку і ў наш час становяцца малавядомымі: аршы́н, ла́пці, сярмя́га, леманта́р.

  3. Прадмет знік — назва застарэла

    Многія словы ўстарэлі разам з прадметамі, якія яны называюць: аршын, лапці, сярмяга.

  4. Прадмет ёсць — назва новая

    Іншыя ўстарэлыя словы маюць сучасныя адпаведнікі: чало — лоб, сеча — бой, краса — прыгажосць.

  5. Памяць пра мінулае

    Устарэлая лексіка адлюстроўвае мінулае народа, таму яе ўжываюць у навуковай і мастацкай літаратуры пра гістарычныя падзеі.

  6. Дзе шукаць значэнне

    Значэнне ўстарэлага слова тлумачаць слоўнікі; лексіку XIV—XVIII стагоддзяў збірае «Гістарычны слоўнік беларускай мовы».

Памятка: разбор па кроках

Сярмяга → слова выйшла з актыўнага ўжытку → устарэлае слова, значэнне — верхняе адзенне.

  1. Заўважы слова, якога няма ў сучасным маўленні. Напрыклад, у вершы А. Куляшова — травень.
  2. Знайдзі падказку ў кантэксце. Травень «прыйдзе на паляны», пра яго гаворыцца разам з вясной — значыць, гэта вясновы месяц.
  3. Правер па слоўніку і назаві сучасны адпаведнік. Травень — май: устарэлае слова і яго сучасны адпаведнік.

Цяпер растлумач: Якія словы называюцца ўстарэлымі і навошта яны патрэбныя ў сучаснай мове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія словы называюцца ўстарэлымі?
2. З чым звязана змяненне лексікі мовы?
3. Што азначае ўстарэлае слова «аршын»?
4. Якое слова з’яўляецца ўстарэлай назвай буквара?
5. Які сучасны адпаведнік мае ўстарэлае слова «травень»?
6. У якім шэрагу ўсе словы ўстарэлыя?
7. Які сінонім ужываецца ў сучаснай мове замест устарэлага слова «краса»?
8. Якое слова ў тэксце пра беларускую хату ўстарэлае?
9. Дзе часцей за ўсё сустракаюцца ўстарэлыя словы?
10. Лексіку якіх стагоддзяў адлюстроўвае «Гістарычны слоўнік беларускай мовы»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑