Лексіка. Фразеалогія

§ 30. Неалагізмы

Даведваемся, якія словы называюцца неалагізмамі, чаму яны ўзнікаюць і як пісьменнікі ствараюць свае новыя словы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Па вуліцах Мінска некалі хадзіла конка — вагон, які цягнулі коні, а багатыя людзі ездзілі ў карэтах. Сёння мы бачым скутары і квадрацыклы. Прыйшлі новыя транспартныя сродкі — і разам з імі ў мову прыйшлі новыя словы.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія словы называюцца неалагізмамі і чаму яны ўзнікаюць у мове?

01

Новыя прадметы — новыя словы

Лексіка мовы пастаянна папаўняецца: калі ў жыцці людзей з’яўляюцца новыя прадметы і з’явы, для іх патрэбныя новыя назвы.

Параўнай назвы транспартных сродкаў з практ. 225: конка, карэта — назвы даўніх сродкаў перамяшчэння, а скутар, квадрацыкл — назвы новых. Нават само слова неалагізм «пабудавана» з частак: грэчаскіх слоў neos — новы і logos — слова і суфікса -ізм. Значыць, неалагізм — «новае слова».

Паглядзім, як гэта працуе

neos (новы) + logos (слова) + -ізм → неалагізм

Па частках слова можна здагадацца пра яго значэнне: неалагізм — гэта новае слова ў мове.

Параўноўваем і заўважаем

Даўняе і новае: назвы транспарту

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловаЯкое яноШто называе
конкаустарэлаегарадскі вагон на рэйках, які цягнулі коні
карэтаустарэлаекрыты экіпаж на рысорах
скутарноваелёгкі матаролер
квадрацыклноваечатырохколавы матацыкл для бездаражы
02

Неалагізмы

Неалагізмы — гэта словы, якія ўзніклі ў мове як назвы новых прадметаў ці з’яў і маюць адценне навізны: спонсар, дызайнер, брэнд, блогер, сайт.

Неалагізмы ўзніклі ў выніку змен у жыцці грамадства, развіцця навукі і тэхнікі.

Шмат новых слоў звязана з камп’ютарамі і інтэрнэтам: інтэрнэ́т, тэрабайт, трафік, сервер, смартфон, сайт, сім-карта. Новыя назвы з’яўляюцца і ў побыце: піца, чыпсы, гамбургер, ноўтбук. Калі новае слова становіцца звыклым для ўсіх, яно паступова губляе адценне навізны.

Паглядзім, як гэта працуе

Інтэрнэт падтрымліваюць розныя серверы, вышкі сотавай сувязі, спадарожнікі, смартфоны.

Сервер, смартфон, інтэрнэт — назвы прадметаў і з’яў, якія з’явіліся дзякуючы развіццю тэхнікі (практ. 228). Сервер — прыстасаванне або праграма, якая прымае запыты па сетцы і адказвае на іх.

03

Як называем новыя рэчы

Часта неалагізм — гэта кароткая назва замест доўгага апісання новага прадмета.

Замест «тонкія хрумсткія шматкі бульбы, смажаныя ў алеі» кажам чыпсы; замест «персанальны камп’ютар у выглядзе кнігі, які вертыкальна адкрываецца» — ноўтбук.

Паглядзім, як гэта працуе

Смажаная гарачая катлета ў разрэзанай напалову круглай булцы → гамбургер.

Новы прадмет атрымаў сваю назву, і цяпер адно слова замяняе цэлае апісанне (практ. 227).

04

Аўтарскія новыя словы

Новыя словы ствараюць і пісьменнікі, каб зрабіць свой твор яркім, жартаўлівым, вобразным.

У вершы Н. Галіноўскай побач з вядомымі словамі касмадром, аэрадром, іпадром з’яўляюцца новыя — смехадром і жартадром. Агульная частка -дром абазначае месца, дзе нешта адбываецца: іпадро́м — збудаванне для трэніроўкі коней і коннаспартыўных спаборніцтваў, а смехадром — месца, дзе смяюцца.

Паглядзім, як гэта працуе

Мы ж пабудуем смехадром. Яшчэ нам трэба жартадром.

Па знаёмых частках смех-, жарт- і -дром кожны зразумее: смехадром — месца для смеху, жартадром — месца для жартаў.

Прасочваем шлях

Як пазнаць неалагізм

  1. Думаем, што называе слова

    Ці гэта назва новага прадмета або новай з’явы?

    блогер — аўтар запісаў у інтэрнэце

  2. Высвятляем, з чым звязана з’яўленне слова

    Новыя словы ўзнікаюць у выніку змен у жыцці грамадства, развіцця навукі і тэхнікі.

    смартфон — з развіццём тэхнікі

  3. Правяраем, ці адчуваецца навізна

    Неалагізм мае адценне навізны; слова, звыклае для ўсіх даўно, ужо не неалагізм.

    сайт — неалагізм; дарога — агульнаўжывальнае слова

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Новае ці ўстарэлае?

Размяркуй словы: неалагізмы — назвы новых прадметаў і з’яў, устарэлыя — словы, якія выйшлі з актыўнага ўжытку (§ 29).

Думай як філолаг

Як нараджаюцца словы?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Калісьці слова тэлевізар было зусім новым. Ці можна назваць яго неалагізмам сёння? Чаму?

Зверыць разважанне

Не. Неалагізм — гэта слова, якое мае адценне навізны. Калі тэлевізары толькі з’явіліся, слова тэлевізар было новым. Але цяпер яго ведае кожны, і навізна не адчуваецца. Так з цягам часу і сённяшнія неалагізмы (сайт, блогер) могуць стаць звычайнымі агульнаўжывальнымі словамі.

Чаму слова смехадром зразумелае адразу, хоць яго няма ў слоўніку?

Зверыць разважанне

Яно складаецца са знаёмых частак: смех і -дром. Частка -дром ёсць у словах касмадром, аэрадром, іпадром і абазначае месца для чаго-небудзь. Таму смехадром — месца, дзе смяюцца. Гэта аўтарскі неалагізм: яго прыдумала паэтэса для жарту, а зразумелым яго робіць будова слова.

Чаму ў мове ёсць і ўстарэлыя словы (конка, карэта), і неалагізмы (скутар, квадрацыкл)? Што іх звязвае?

Зверыць разважанне

Лексіка змяняецца разам з жыццём грамадства. Калі прадмет выходзіць з ужытку, яго назва старэе (конка, карэта). Калі з’яўляецца новы прадмет, у мове ўзнікае новае слова (скутар, квадрацыкл). Устарэлыя словы і неалагізмы — два бакі аднаго працэсу: мова пастаянна абнаўляецца.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Мова папаўняецца

    З’яўляюцца новыя прадметы і з’явы — у мове ўзнікаюць іх назвы.

  2. Што такое неалагізмы

    Неалагізмы — словы, якія ўзніклі як назвы новых прадметаў ці з’яў і маюць адценне навізны: спонсар, брэнд, блогер, сайт.

  3. Адкуль новыя словы

    Неалагізмы ўзнікаюць у выніку змен у жыцці грамадства, развіцця навукі і тэхнікі.

  4. Слова пра новае слова

    Неалагізм утвораны з грэчаскіх neos — новы і logos — слова і суфікса -ізм.

  5. Аўтарскія словы

    Пісьменнікі ствараюць свае новыя словы для вобразнасці і жарту: смехадром, жартадром.

  6. Навізна праходзіць

    Калі слова становіцца звыклым для ўсіх, яно губляе адценне навізны і перастае быць неалагізмам.

Памятка: разбор па кроках

Блогер → назва новага занятку, з’явілася дзякуючы інтэрнэту → неалагізм.

  1. Падумай, што называе слова. Блогер — чалавек, які вядзе свой дзённік або канал у інтэрнэце.
  2. Высветлі, чаму з’явілася слова. Занятак з’явіўся разам з інтэрнэтам — у выніку развіцця тэхнікі.
  3. Зрабі вывад. Слова называе новую з’яву і мае адценне навізны — гэта неалагізм.

Цяпер растлумач: Якія словы называюцца неалагізмамі і чаму яны ўзнікаюць у мове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое неалагізмы?
2. Чаму ўзнікаюць неалагізмы?
3. Які шэраг складаецца з неалагізмаў?
4. Што значыць грэчаскае слова neos, ад якога ўтворана слова «неалагізм»?
5. Якая назва транспартнага сродку — неалагізм?
6. Як называюць персанальны камп’ютар у выглядзе кнігі, які вертыкальна адкрываецца?
7. Якое слова ў сказе — неалагізм? «Тэрабайты інфармацыі перадаюцца па высакаякасных кабелях».
8. Якое слова прыдумала аўтар верша Н. Галіноўская?
9. Што абазначае частка «-дром» у словах касмадром, аэрадром, іпадром?
10. Калі неалагізм перастае быць неалагізмам?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑