Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія

§ 4. Беларускі алфавіт. Назвы літар

Даведваемся, адкуль паходзяць словы алфавіт і азбука, вывучаем парадак і назвы літар беларускага алфавіта і вучымся размяшчаць словы ў алфавітным парадку.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Каб хутка знайсці слова ў слоўніку, кнігу ў бібліятэцы ці прозвішча ў класным журнале, трэба ведаць, у якім парадку ідуць літары. Гэты парадак — алфавіт, і ведаць яго трэба «ад а да я».

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое алфавіт, як называюцца літары беларускага алфавіта і навошта ведаць іх парадак?

01

Адкуль паходзяць словы алфавіт і азбука

Слова алфавіт утворана ад назваў дзвюх першых літар грэчаскага пісьма — альфа і бэта (з часам стала называцца віта). Слова азбука — ад назваў першых літар славянскага пісьма — аз і букі.

Грэкі ўзялі літары ад фінікійцаў, якія карысталіся іерогліфамі. Першы іерогліф меў выгляд галавы быка (бык па-фінікійску — алеф), другі — выгляд дома (бэт). Спалучэнне альфа і бэта — альфабэтас, або алфавіт (паводле І. Шпадарука, В. Рудакоўскага, практ. 21).

Паглядзім, як гэта працуе

Альфа + бэта → алфавіт; аз + букі → азбука.

Абодва словы — назвы ўсяго набору літар паводле дзвюх першых літар.

02

Беларускі алфавіт і назвы літар

Алфавіт — сукупнасць літар, размешчаных ва ўстаноўленым парадку.

ЛітараНазваЛітараНазваЛітараНазваЛітараНазва
АааБббэВввэГггэ
ДддэЕееЁёёЖжжэ
ЗззэІііЙйі нескладоваеКкка
ЛлэлМмэмНнэнОоо
ПппэРрэрСсэсТттэ
УууЎўу нескладоваеФфэфХхха
ЦццэЧччэШшшаЫыы
Ььмяккі знакЭээЮююЯяя
Паглядзім, як гэта працуе

Прозвішча Клімук дыктуем па літарах: ка, эл, і, эм, у, ка.

Назвы літар патрэбныя, калі слова трэба прачытаць або прадыктаваць па літарах. Літару й называем «і нескладовае», ў — «у нескладовае», ь — «мяккі знак».

03

Галосныя і зычныя літары, мяккі знак

У беларускім алфавіце 32 літары: 10 галосных, 21 зычная і мяккі знак, які гука не абазначае.

  • галосныя літары: а, е, ё, і, о, у, ы, э, ю, я;
  • зычныя літары: б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, ў, ф, х, ц, ч, ш;
  • літара ь (мяккі знак) гука не абазначае: паказвае мяккасць зычнага (конь) або раздзяляе (лью).

Апостраф (’) — знак пісьма, але не літара: у алфавіт ён не ўваходзіць. Гукі [дж] і [дз] не маюць асобных літар — іх абазначаюць дзвюма літарамі.

Паглядзім, як гэта працуе

Касманаўт: 9 літар і 9 гукаў [касманаўт].

У слове тры галосныя літары (а, а, а) і шэсць зычных (к, с, м, н, ў, т); кожная абазначае «свой» гук (практ. 23).

Параўноўваем і заўважаем

Літары беларускага алфавіта

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ГрупаКолькіЛітары
Галосныя літары10а, е, ё, і, о, у, ы, э, ю, я
Зычныя літары21б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, ў, ф, х, ц, ч, ш
Не абазначае гука1ь (мяккі знак)
Усяго32апостраф у алфавіт не ўваходзіць
04

Як размясціць словы ў алфавітным парадку

Каб размясціць словы ў алфавітным парадку, параўноўваем іх першыя літары; калі першыя літары аднолькавыя — другія, потым трэція і г. д.

Алфавіт трэба ведаць, каб карыстацца слоўнікамі, даведнікамі, бібліятэчнымі каталогамі, складаць спісы (практ. 22).

Паглядзім, як гэта працуе

Васілеўская, Кавалёнак, Клімук, Навіцкі.

В ідзе раней за К і Н. Прозвішчы Кавалёнак і Клімук пачынаюцца з к, таму параўноўваем другія літары: а ідзе раней за л (практ. 23).

Прасочваем шлях

Як размясціць словы па алфавіце

  1. Параўноўваем першыя літары

    Слова з літарай, якая ў алфавіце раней, ставім першым.

    вілы (в) раней за серп (с)

  2. Калі першыя літары аднолькавыя — глядзім на другія

    Параўноўваем наступныя літары, пакуль не знойдзем розныя.

    граблі: г-р; гаршчок: г-а → гаршчок раней

  3. Правяраем увесь спіс

    Чытаем спіс і правяраем, ці ідуць словы па парадку літар алфавіта.

    вілы, граблі, каса, серп

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Літары беларускага алфавіта

Вызначы, галосная ці зычная літара, або адкажы на пытанне пра алфавіт.

Думай як філолаг

Ад «аз» і «букі» да алфавіта

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 21. Чаму набор літар называюць алфавітам, а ў старажытнасці — азбукай? Што агульнага ў гэтых назвах?

Зверыць разважанне

Абедзве назвы ўтвораны аднолькава — ад назваў дзвюх першых літар. Алфавіт — ад грэчаскіх літар альфа і бэта (віта), азбука — ад славянскіх аз і букі. Першыя дзве літары як бы «прадстаўляюць» увесь набор літар.

Практ. 24. Як вы разумееце прыказку «Спярша аз ды букі, а потым усе навукі»?

Зверыць разважанне

Аз і букі — старадаўнія назвы першых літар, гэта значыць, грамата. Прыказка вучыць, што спачатку трэба засвоіць самае простае і галоўнае — навучыцца чытаць і пісаць, а толькі потым можна вывучаць астатнія навукі. Без асноў не будзе і ведаў.

Чаму ў беларускім алфавіце ёсць асобная літара ў, але няма асобных літар для гукаў [дж] і [дз]?

Зверыць разважанне

Гук [ў] вельмі часта сустракаецца ў беларускай мове (воўк, праўда, на ўроку), і для яго ўведзена асобная літара — ў, гэта адметнасць беларускага пісьма. А гукі [дж] і [дз] абазначаюцца спалучэннем дзвюх літар (джэм, дзякуй), таму асобныя літары для іх не патрэбныя. Гэта выпадак «1 гук = 2 літары».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Алфавіт

    Алфавіт — сукупнасць літар, размешчаных ва ўстаноўленым парадку.

  2. Паходжанне слова

    Алфавіт — ад грэчаскіх альфа і бэта, азбука — ад славянскіх аз і букі.

  3. 32 літары

    У беларускім алфавіце 32 літары: 10 галосных, 21 зычная і ь.

  4. Назвы літар

    Кожная літара мае назву: бэ, эл, ха; й — «і нескладовае», ў — «у нескладовае», ь — «мяккі знак».

  5. Што не ўваходзіць у алфавіт

    Апостраф — знак пісьма, але не літара; [дж] і [дз] не маюць асобных літар.

  6. Алфавітны парадак

    Словы размяшчаем па першых літарах, а пры аднолькавых — па наступных; так уладкаваны слоўнікі і спісы.

Памятка: разбор па кроках

Аленка, Алесь → а-л-е = а-л-е → н раней за с → першай пішам Аленка.

  1. Параўнай першыя літары. Абрус, дыван, посцілка, ручнік: а, д, п, р — парадак ужо бачны.
  2. Пры аднолькавых першых літарах параўнай наступныя. Марынка і Мар’янка: мар- = мар-, далей ы раней за я (апостраф не ўлічваем).
  3. Запішы і правер спіс. Аленка, Алесь, Андрэй, Валодзя, Ганулька, Інка, Марынка, Мар’янка, Міхась…

Цяпер растлумач: Што такое алфавіт, як называюцца літары беларускага алфавіта і навошта ведаць іх парадак?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое алфавіт?
2. Колькі літар у беларускім алфавіце?
3. Ад назваў якіх літар паходзіць слова «алфавіт»?
4. Як называецца літара й?
5. Што не ўваходзіць у беларускі алфавіт?
6. Колькі галосных літар у беларускім алфавіце?
7. Як называецца літара р?
8. Якое слова стаіць першым у алфавітным парадку?
9. Якое прозвішча ідзе раней у алфавітным спісе?
10. Што значыць выраз «пачынаць з азоў»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑