Лексіка. Фразеалогія

§ 31. Запазычаныя словы ў беларускай мове

Адрозніваем спрадвечна беларускія і запазычаныя словы, вучымся пазнаваць запазычанні па прыметах і падбіраць да іх беларускія адпаведнікі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Марка і брэнд, краявід і пейзаж, гутарка і інтэрв’ю — у кожнай пары словы блізкія па значэнні. Але першыя спрадвеку жывуць у беларускай мове, а другія прыйшлі з іншых моў. Як іх адрозніць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія словы называюцца запазычанымі і па якіх прыметах іх можна пазнаць?

01

Спрадвечна беларускія і запазычаныя словы

Большую частку лексікі складаюць спрадвечна беларускія словы. Яны вызначаюць нацыянальную адметнасць і самабытнасць беларускай мовы: дождж, вопратка, красавік, асілак.

Запазычаныя словы — гэта словы, якія прыйшлі ў беларускую мову з іншых моў: ракета (з нямецкай), цукаты (з польскай), рэспубліка (з лацінскай), паліто (з французскай).

Паглядзім, як гэта працуе

Слова школа ўжывалася і ў лацінскай, і ў грэчаскай мовах. Спачатку яно мела значэнне «занятак у вольны час».

Школа — запазычанае слова. З часам яно атрымала новыя значэнні: установа адукацыі, яе будынак, напрамак у навуцы ці мастацтве, набыты вопыт (паводле І. Шпадарука, практ. 232).

02

Беларускія адпаведнікі запазычаных слоў

Многія запазычаныя словы маюць беларускія адпаведнікі: мантаж (фр.) — зборка, рубрыка (лац.) — раздзел, фальш (польск.) — падман.

Блізкія па значэнні спрадвечна беларускія і запазычаныя словы: марка — брэнд, абмеркаванне — дыскусія, краявід — пейзаж, гутарка — інтэрв’ю. Значэнні такіх слоў не заўсёды цалкам супадаюць, таму выбіраем слова, якое дакладна перадае думку і зразумелае суразмоўцу.

Паглядзім, як гэта працуе

Мастак намаляваў пейзаж. — З пагорка адкрываўся прыгожы краявід.

Пейзаж — і від мясцовасці, і карціна з яго выявай; краявід — від мясцовасці, які мы бачым. Словы блізкія, але не аднолькавыя.

Параўноўваем і заўважаем

Беларускае слова і запазычанае

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Запазычанае словаБеларускі адпаведнікАдкуль прыйшло
мантажзборказ французскай
рубрыкараздзелз лацінскай
фальшпадманз польскай
пейзажкраявідз французскай
дыскусіяабмеркаваннез лацінскай
03

Прыметы запазычаных слоў

Запазычаныя словы маюць свае прыметы. Слова запазычанае, калі:

  • у слове ёсць літара ф: фармат, фабрыка, форма;
  • у пачатку слова цвёрдыя д, т: дэталь, тэма, тэрмін;
  • у корані слова ёсць спалучэнне дзвюх літар іё (ыё), ія (ыя), эа: чэмпіён, акіян, тэарэма;
  • у корані слова ёсць спалучэнні бю, пю, вю, ге, ке, хе, кю, шт, шп, хт: бюро, капюшон, гравюра, герой, кефір, хек, кювет, штаб, шпіль, вахта;
  • слова заканчваецца на -ум, -ус, -ант, -ізм (-ызм), -ент (-энт), -ура: акварыум, вірус, дэсант, рэалізм, студэнт, партытура;
  • у слова ўваходзяць часткі аква-, аўта-, -фон, бія-, геа-: аквапарк, аўтадром, мікрафон, геалогія.
Паглядзім, як гэта працуе

Футбо́л: ёсць літара ф → запазычанае слова.

Літары ф няма ў спрадвечна беларускіх словах, таму слова футбол, як і фабрыка, форма, — запазычанае (з англійскай мовы).

04

Адкуль прыходзяць словы

Разам з новай рэччу або справай з іншай мовы часта прыходзіць і яе назва.

Большасць музычных назваў запазычана з італьянскай мовы, марскіх — з галандскай, назваў прадметаў побыту — з польскай, спартыўных тэрмінаў — з англійскай. З польскай мовы прыйшло, напрыклад, слова зэдлік — пераносная лавачка для сядзення; з англійскай — футбол, гал.

Паглядзім, як гэта працуе

Просіць Маша несупынна, каб купілі піяніна. (С. Грахоўскі)

Піяніна — музычная назва, запазычаная з італьянскай мовы. Прымета запазычання — спалучэнне ія ў корані слова: піяніна, піяністка.

Прасочваем шлях

Як пазнаць запазычанае слова

  1. Шукаем літару ф і цвёрдыя д, т у пачатку слова

    Літара ф і пачатковыя дэ, тэ — прыметы запазычання.

    фабрыка, дэталь, тэма

  2. Правяраем спалучэнні літар у корані

    іё (ыё), ія (ыя), эа, бю, пю, вю, ге, ке, хе, кю, шт, шп, хт.

    акіян, бюро, кефір, штаб

  3. Глядзім на канец слова і на яго часткі

    -ум, -ус, -ант, -ізм, -ент, -ура; аква-, аўта-, -фон, бія-, геа-.

    вірус, студэнт, мікрафон

  4. Правяраем па слоўніку

    Калі прымет няма, паходжанне слова ўдакладняем у слоўніку.

    ракета (з нямецкай), цукаты (з польскай)

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Спрадвечна беларускае ці запазычанае?

Размяркуй словы па паходжанні. Каб пазнаць запазычанне, шукай яго прыметы: ф, дэ-, тэ-, іё, ія, эа, бю, ке, шт, -ум, -ус, -ізм, аква-, -фон…

Думай як філолаг

Адкуль прыйшло слова?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 238. Чаму большасць музычных назваў запазычана з італьянскай мовы, а спартыўных тэрмінаў — з англійскай?

Зверыць разважанне

Разам з новай справай з іншай краіны прыходзяць і яе назвы. Італія даўно славіцца музыкай і операй, там узнікла шмат музычных інструментаў і паняццяў, таму іх назвы (піяніна, сапрана) прыйшлі з італьянскай мовы. Многія сучасныя віды спорту, напрыклад футбол, нарадзіліся ў Англіі, і разам з гульнямі ў іншыя мовы прыйшлі англійскія тэрміны: футбол, гал.

Аднакласнік кажа: «Запазычаныя словы псуюць мову, іх трэба заўсёды замяняць беларускімі». Ці згодны ты?

Зверыць разважанне

Не заўсёды. Многія запазычаныя словы — рэспубліка, ракета, паліто, школа — даўно сталі звычайнымі, і замяніць іх няма чым. Калі ж ёсць дакладны беларускі адпаведнік (мантаж — зборка, рубрыка — раздзел), яго варта ўжываць. Але трэба памятаць, што значэнні не заўсёды супадаюць цалкам (пейзаж — гэта і карціна, а краявід — не), таму выбіраем слова, якое дакладна перадае думку.

Слова школа спачатку значыла «занятак у вольны час». Як магло атрымацца, што цяпер так называюць установу, дзе вучацца?

Зверыць разважанне

Значэнне слова змянялася паступова. Вольны час людзі выкарыстоўвалі для гутарак з мудрымі людзьмі і навучання. Потым школай сталі называць вучоны даклад, лекцыю, вучэбныя заняткі, а пазней — і месца, дзе праходзяць заняткі. Так слова, прыйшоўшы з лацінскай і грэчаскай моў, набыло значэнне «ўстанова адукацыі», а яшчэ — «будынак», «напрамак у навуцы ці мастацтве», «набыты вопыт».

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Аснова лексікі

    Большую частку лексікі складаюць спрадвечна беларускія словы: дождж, вопратка, красавік, асілак.

  2. Што такое запазычанні

    Запазычаныя словы прыйшлі ў беларускую мову з іншых моў: ракета, цукаты, рэспубліка, паліто.

  3. Беларускія адпаведнікі

    Многія запазычанні маюць беларускія адпаведнікі: мантаж — зборка, рубрыка — раздзел, фальш — падман.

  4. Прыметы запазычання

    Літара ф, цвёрдыя д, т у пачатку слова, спалучэнні іё, ія, эа, бю, ке, шт і інш., канцы -ум, -ус, -ізм, -ура.

  5. Часткі слоў

    Пра запазычанне сведчаць і часткі аква-, аўта-, -фон, бія-, геа-: аквапарк, аўтадром, мікрафон, геалогія.

  6. Назва прыходзіць з рэччу

    Музычныя назвы часцей прыйшлі з італьянскай мовы, марскія — з галандскай, назвы побыту — з польскай, спартыўныя — з англійскай.

Памятка: разбор па кроках

Тэарэма → тэ ў пачатку слова і спалучэнне эа ў корані → запазычанае слова.

  1. Пашукай у слове літару ф і пачатковыя дэ, тэ. Футбол: ёсць літара ф — гэта ўжо прымета запазычання.
  2. Правер спалучэнні літар, канец слова і яго часткі. іё, ія, эа, бю, ке, шт…; -ум, -ус, -ізм, -ура; аква-, аўта-, -фон.
  3. Зрабі вывад і, калі трэба, правер па слоўніку. Футбол — запазычанае слова (з англійскай мовы), спартыўны тэрмін.

Цяпер растлумач: Якія словы называюцца запазычанымі і па якіх прыметах іх можна пазнаць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія словы складаюць большую частку лексікі беларускай мовы?
2. Што такое запазычаныя словы?
3. З якой мовы, паводле падручніка, прыйшло слова «паліто»?
4. Які беларускі адпаведнік мае запазычанае слова «рубрыка»?
5. У якім шэрагу ўсе словы спрадвечна беларускія?
6. Якая прымета запазычання ёсць у слове «чэмпіён»?
7. Якое слова запазычанае?
8. Якое запазычанае слова мае значэнне «агульнадаступны, зразумелы ўсім»?
9. З якой мовы, паводле падручніка, запазычана большасць спартыўных тэрмінаў?
10. Якая частка слова сведчыць пра запазычанне ў словах «мікрафон», «тэлефон»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑