§ 32. Паняцце пра фразеалагізмы, роля фразеалагізмаў у маўленні

Прамое значэнне — гэта асноўнае лексічнае значэнне слова: возера — вялікі прыродны вадаём. Пераноснае значэнне — гэта лексічнае значэнне слова, якое ўзнікла на аснове падабенства паміж прадметамі, прыметамі, дзеяннямі.

Пераносныя значэнні слоў ляжаць у аснове многіх фразеалагізмаў: у выразе светлая галава слова светлая ўжыта не ў значэнні колеру, а ў значэнні ‘ясная, разумная’.

Фразеалагізм — гэта непадзельнае, устойлівае спалучэнне слоў, якое мае адзінае, цэласнае значэнне: ламаць галаву (доўга думаць), непачаты край (многа), мазоліць вочы (дакучаць), светлая галава (разумны).

Значэнне фразеалагізма часта можна перадаць адным словам: як кот наплакаў — мала, востры на язык — дасціпны (пра чалавека, які ўмее ярка, смешна або з’едліва выказаць сваю думку).

Фразеалагізмы з’яўляюцца адным членам сказа: Ён заўсёды меў галаву на плячах. Фразеалагізмы ажыўляюць маўленне, надаюць яму вобразнасць, выразнасць.

У сказе Ён заўсёды меў галаву на плячах дзейнік — ён, акалічнасць — заўсёды, а ўвесь выраз меў галаву на плячах (быў разважлівы) — адзін выказнік. Словы фразеалагізма не разбіраюць як асобныя члены сказа.

У свабодным словазлучэнні кожнае слова мае сваё значэнне, словы можна замяніць, а само словазлучэнне ўтвараецца ў працэсе маўлення. У фразеалагізме сэнс не вынікае са значэння асобных слоў, замена слоў немагчыма, ён ужываецца ў маўленні як гатовая адзінка мовы.

Многія фразеалагізмы прыйшлі з народных казак, звычаяў і прыказак. Ужываць іх трэба дарэчна — з улікам сэнсу і сітуацыі маўлення: у гутарцы з сябрам, у мастацкім апавяданні, на «Вечары гумару».

Заяц — часты персанаж беларускіх народных казак, і з ім звязаны выразы зайцаў хлеб (рэшткі ежы, прывезенай дадому з лесу ці з поля, якую даюць з’есці дзецям) і злавіць зайца (упасці). Фразеалагізмы «хаваюцца» і ў прыказках: Ката ў мяшку не купляюць. Вуснамі мёд разлівае, а за пазухай камень трымае.