Паўтараем, што такое склад, вучымся лічыць склады па галосных гуках, дзяліць словы на склады і падбіраць словы да схем складоў.
Паспрабуй прамовіць слова «навальніца» нараспеў, як быццам клічаш сябра здалёк: на-валь-ні-ца. Слова само распадаецца на часткі — кожная вымаўляецца адным штуршком паветра. Гэтыя часткі і ёсць склады.
Што такое склад і як вызначыць колькасць складоў у слове?
Склад — адзін або некалькі гукаў, якія вымаўляюцца адным штуршком паветра: а-рэх, за-ве-я.
Склад можа складацца і з аднаго гука, але толькі галоснага: першы склад у словах а-рэх, а-сі-на, апошні склад у слове за-ве-я ([йа]).
А-рэх: склады [а] і [рэх].
Кожны склад вымаўляецца адным штуршком паветра; першы склад утварае адзін галосны гук [а].
Асновай склада з’яўляецца галосны гук. Колькі ў слове галосных гукаў, столькі і складоў: гром (1 склад), рэ-ха (2 склады), кры-ні-ца (3 склады), на-валь-ні-ца (4 склады).
Лічым галосныя гукі, а не літары. Гукі [й] і [ў] — зычныя, асобнага склада яны не ўтвараюць: вар-таў-ні-ца — 4 склады. Літары е, ё, ю, я, і, нават калі абазначаюць два гукі, даюць толькі адзін галосны: яб-лы-ня — 3 склады.
Дуб, клён (1 склад); лі-па, воль-ха (2 склады); та-по-ля, бя-ро-за (3 склады).
У слове дуб адзін галосны [у], у слове вольха — два ([о], [а]), у слове бяроза — тры ([а], [о], [а]) (практ. 29).
| Слова | Галосныя гукі | Падзел на склады | Складоў |
|---|---|---|---|
| гром | [о] | гром | 1 |
| рэха | [э], [а] | рэ-ха | 2 |
| крыніца | [ы], [і], [а] | кры-ні-ца | 3 |
| навальніца | [а], [а], [і], [а] | на-валь-ні-ца | 4 |
| вартаўніца | [а], [а], [і], [а] | вар-таў-ні-ца | 4 |
Будову складоў можна паказаць схемай: Г — галосны гук, З — зычны гук. Склады ў схеме аддзяляюцца злучком.
Узор (практ. 30): Г-ЗГ-ЗГЗ — а-га-род, э-кі-паж, у-ра-джай. У слове ўраджай спалучэнне дж абазначае адзін гук, таму ў схеме гэта адно З.
ЗГ-ЗГ — лі-па, ра-ка; ЗГ-ЗГ-ЗГ — та-по-ля, ма-лі-на; ЗГЗ-ЗГ — воль-ха, сас-на; Г-ЗГ-ЗГ — а-сі-на, у-лі-ца.
Пры складанні схемы лічым гукі, а не літары. Слова я-лі-на пад схему Г-ЗГ-ЗГ не падыходзіць: літара я ў пачатку слова абазначае [й] + [а], таму першы склад — ЗГ.
Падзел на склады дапамагае гуляць са словамі: у «ланцужку» апошні склад папярэдняга слова становіцца першым складам наступнага (практ. 31).
Пры-ро-да → да-ро-га → га-зе-та → та-по-ля → ляль-ка.
Кожнае новае слова пачынаецца з таго склада, якім скончылася папярэдняе: да, га, та, ля.
Вымаўляем слова і адзначаем кожны галосны гук.
маладзенькая: [а], [а], [э], [а], [а]
Колькі галосных гукаў — столькі складоў.
5 галосных — 5 складоў
Прамаўляем слова нараспеў, кожны склад — адным штуршком паветра.
ма-ла-дзень-ка-я
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Бялюткім → галосныя [а], [у], [і] → 3 склады → бя-лют-кім.
Задача 1. Практ. 31. Прыдумай для малодшых аднакласнікаў «ланцужок» з чатырох слоў, у якім апошні склад папярэдняга слова становіцца першым складам наступнага. Запішы словы, падзяляючы іх на склады.
Ра-ка → ка-ша → ша-па → па-ра-сон.
Праверце: кожнае слова пачынаецца з апошняга склада папярэдняга; словы падзелены на склады правільна.
Задача 2. Практ. 29. Ты рыхтуеш подпіс да фотаздымка школьнага парку. Складзі сказ з абагульняльным словам пры аднародных членах, выкарыстаўшы 3–4 назвы дрэў, і вызнач, колькі складоў у кожнай назве.
У нашым парку растуць розныя дрэвы: ліпы, клёны, бярозы і каштаны.
Лі-пы — 2 склады, клё-ны — 2, бя-ро-зы — 3, каш-та-ны — 3.
Праверце: абагульняльнае слова дрэвы стаіць перад аднароднымі членамі, пасля яго — двукроп’е.
Задача 3. Сяброўка лічыць, што ў слове «край» два склады, бо ў ім «два галосныя — а і й». Растлумач ёй памылку.
У слове край адзін склад. Гук [й] — зычны, ён не ўтварае склада. Галосны гук тут толькі адзін — [а], а колькі галосных гукаў, столькі і складоў.
Праверце: названа правіла пра галосны гук як аснову склада і тое, што [й] — зычны.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Палічы галосныя гукі ў назве дрэва або ў слове з верша і выберы колькасць складоў.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму колькасць складоў лічаць па галосных гуках, а не па зычных?
Склад вымаўляецца адным штуршком паветра, і менавіта галосны гук робіць гэты штуршок гучным — ён аснова склада. Зычныя толькі далучаюцца да галоснага. Таму склад можа быць з аднаго галоснага (а-рэх), а з аднаго зычнага — не. Значыць, колькі галосных гукаў, столькі і складоў.
У слове «яблыня» шэсць літар і сем гукаў [йаблын’а]. Чаму ж складоў у ім толькі тры?
Склады лічым па галосных гуках. Літара я ў пачатку слова абазначае два гукі — [й] і [а], але з іх галосны толькі [а]. Галосных гукаў у слове тры: [а], [ы], [а]. Значыць, і складоў тры: яб-лы-ня.
Чаму ў словах «вартаўніца» і «навальніца» аднолькава па чатыры склады, хоць у першым на адну літару больш?
Лішняя літара ў слове вартаўніца — ў. Яна абазначае зычны нескладовы гук [ў], які склада не ўтварае. Галосных гукаў у абодвух словах па чатыры: [а], [а], [і], [а]. Таму і складоў аднолькава: вар-таў-ні-ца, на-валь-ні-ца.
Склад — адзін або некалькі гукаў, якія вымаўляюцца адным штуршком паветра: а-рэх, за-ве-я.
Асновай склада з’яўляецца галосны гук; без галоснага склада няма.
Колькі ў слове галосных гукаў, столькі і складоў: кры-ні-ца — 3 склады.
Адзін галосны гук можа ўтвараць склад: а-рэх, а-сі-на.
Гукі [й] і [ў] — зычныя: вар-таў-ні-ца — 4 склады, край — 1 склад.
Будову складоў паказваюць схемай з Г і З: а-га-род — Г-ЗГ-ЗГЗ.
Агеньчыкі → галосныя [а], [э], [ы], [і] → 4 склады → а-гень-чы-кі.
Цяпер растлумач: Што такое склад і як вызначыць колькасць складоў у слове?
Загрузка прагрэсу…