Чуем націскны склад, ставім знак націску і памятаем: беларускі націск свабодны і не заўсёды супадае з рускім.
Прамоў услых: а́тлас і атла́с, па́ра і пара́. Літары аднолькавыя, а словы розныя. Што іх адрознівае? Толькі тое, які склад мы вымаўляем гучней і даўжэй, — націск.
Што такое націск і чаму важна правільна ставіць яго ў беларускіх словах?
Націск — больш гучнае і працяглае вымаўленне аднаго са складоў слова: па-ня-дзе́-лак, аў-то́-рак, се-ра-да́.
Галосны гук, на які падае націск, і склад з гэтым галосным называюцца націскнымі. Астатнія галосныя гукі і склады ў слове ненаціскныя.
Па-ня-дзе́-лак, аў-то́-рак, се-ра-да́.
У слове панядзелак націскны трэці склад дзе, у слове аўторак — другі склад то, у слове серада — апошні склад да. Знак націску ставяць над галоснай літарай.
У беларускай мове націск свабодны: ён можа падаць на розныя склады ў словах.
На першы склад: ва́жна; на другі: вячэ́ра; на трэці: павуці́нне; на чацвёрты: замацава́ны (паводле Л. Выгоннай).
Ва́жна — вячэ́ра — павуці́нне — замацава́ны.
Ва-жна: націскны першы склад; вя-чэ-ра — другі; па-ву-ці-нне — трэці; за-ма-ца-ва-ны — чацвёрты.
Ад месца націску можа залежаць значэнне слова: ка́са — каса́, па́ра — пара́, па́мяць — памя́ць, пла́чу — плачу́, буйны́ — бу́йны, а́тлас — атла́с.
Таму ў такіх словах націск трэба ставіць асабліва ўважліва, а значэнне правяраць па словазлучэнні.
Геаграфічны а́тлас — бліскучы атла́с; пла́чу ад крыўды — плачу́ за праезд.
А́тлас — зборнік геаграфічных карт, атла́с — шаўковая тканіна. Пла́чу — лью слёзы, плачу́ — аддаю грошы.
| Слова | Націскны склад | Значэнне |
|---|---|---|
| а́тлас | першы | зборнік геаграфічных карт |
| атла́с | другі | шаўковая бліскучая тканіна |
| пла́чу | першы | лью слёзы |
| плачу́ | другі | аддаю грошы |
| па́ра | першы | два аднолькавыя прадметы; двое людзей |
| пара́ | другі | газ, у які ператвараецца вада пры кіпенні; пэўны час |
Некаторыя беларускія словы адрозніваюцца ад адпаведных слоў рускай мовы месцам націску: бел. дачка́ — рус. до́чка, бел. мале́нькі — рус. ма́ленький, бел. лёгка — рус. легко́, бел. не́сці — рус. нести́.
Калі сумняваешся, правер націск па слоўніку беларускай мовы, а не па рускай: рэ́мень, каршу́н, сантыме́тр, і́скра, крапіва́, вярба́, фа́ртух, шкляны́.
Мая мале́нькая дачка́ любіць глядзець на і́скры ад вогнішча.
Па-беларуску: мале́нькая (націск на другім складзе), дачка́ (на другім, апошнім), і́скры (на першым). Над ё знак націску не ставяць: ё заўсёды націскны.
Колькі ў слове галосных — столькі і складоў.
па-ня-дзе-лак — 4 склады
Націскны склад гучыць мацней і даўжэй за іншыя.
па-ня-ДЗЕ-лак
Лічым склады ад пачатку слова; у сумненні глядзім у слоўнік.
па-ня-дзе́-лак: націскны трэці склад
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Аўторак → аў-то-рак → чуем: аў-ТО-рак → аўто́рак, націскны другі склад.
Задача 1. Ты чытаеш у школьным радыё аб'яву: «У аўторак у актавай зале адбудзецца канцэрт. Запрашаем вучняў і бацькоў». Перапішы аб'яву і пастаў націск у словах аўторак, актавай, канцэрт, запрашаем, бацькоў, каб не памыліцца ў эфіры.
У аўто́рак у акта́вай зале адбудзецца канцэ́рт. Запраша́ем вучняў і бацько́ў.
Праверце: у кожным слове адзін знак націску і стаіць ён над галоснай літарай. Сумнеўныя словы правер у слоўніку.
Задача 2. Малодшы брат чытае ўслых верш і вымаўляе: «ма́ленькі», «до́чка», «нясці́». Растлумач яму ў 2–3 сказах, як правільна і чаму.
Па-беларуску трэба гаварыць мале́нькі, дачка́, не́сці. Беларускі націск свабодны і часта не супадае з рускім (ма́ленький, до́чка, нести́), таму праверыць яго па рускай мове нельга. Калі сумняваешся, глядзі ў слоўнік беларускай мовы.
Задача 3. Практ. 37. Складзі для малодшых загадку пра два словы, якія адрозніваюцца толькі месцам націску (а́тлас — атла́с, па́ра — пара́ або ка́са — каса́).
Калі ў мяне націск на першым складзе — я кніга з картамі, з якой вывучаюць краіны і мацерыкі. Калі на другім — я бліскучая тканіна для сукенкі. Хто я? (А́тлас — атла́с.)
Праверце: у адгадцы абодва словы з правільным націскам, а значэнні растлумачаны.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Прачытай слова, вымаві яго і выберы націскны склад. Словы — з практ. 34–36; правер сябе па слоўніку беларускай мовы.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму пра беларускі націск кажуць, што ён свабодны? Дакажы на прыкладах з параграфа.
Свабодны — значыць, не замацаваны за адным пэўным складам. У беларускай мове націск можа падаць на першы склад (ва́жна), на другі (вячэ́ра), на трэці (павуці́нне), на чацвёрты (замацава́ны). Таму месца націску ў слове трэба чуць або запамінаць, а ў сумненні правяраць па слоўніку.
Сябар напісаў у чат: «Купіў новы атлас». Чаму незразумела, што ён купіў? Як зняць гэтую двухсэнсоўнасць у вуснай мове і на пісьме?
На пісьме без знака націску слова можна прачытаць і як а́тлас (зборнік геаграфічных карт), і як атла́с (бліскучая тканіна). У вуснай мове сэнс адразу падкажа націск. На пісьме можна паставіць знак націску або дадаць слова: геаграфічны а́тлас, шаўковы атла́с.
Аднакласнік лічыць: «Калі не ведаю, дзе націск у беларускім слове, скажу так, як па-руску». Ці мае ён рацыю?
Не мае. Беларуская і руская мовы родныя, але націск у падобных словах часта розны: дачка́ — до́чка, мале́нькі — ма́ленький, не́сці — нести́, і́скра — искра́. Надзейная праверка — слоўнік беларускай мовы.
Націск — больш гучнае і працяглае вымаўленне аднаго са складоў слова: аў-то́-рак.
Галосны і склад, на які падае націск, — націскныя; астатнія галосныя і склады ў слове — ненаціскныя.
У беларускай мове націск можа падаць на любы склад: ва́жна, вячэ́ра, павуці́нне, замацава́ны.
Ад націску залежыць значэнне: а́тлас — атла́с, пла́чу — плачу́, па́ра — пара́.
Беларускі і рускі націск часта не супадаюць: дачка́ — до́чка, мале́нькі — ма́ленький, не́сці — нести́.
Сумненне ў націску вырашае слоўнік беларускай мовы: рэ́мень, фа́ртух, крапіва́.
Сантыметр → сан-ты-метр → чуем: сан-ты-МЕТР → сантыме́тр, націскны трэці склад.
Цяпер растлумач: Што такое націск і чаму важна правільна ставіць яго ў беларускіх словах?
Загрузка прагрэсу…