Паўтараем, як утвараюцца галосныя гукі, колькі іх у беларускай мове і якімі дзесяццю літарамі яны абазначаюцца на пісьме.
Паспрабуй праспяваць гук [а], а потым гук [п]. Першы цягнецца колькі хочаш, другі — не: для яго губы спачатку змыкаюцца, а потым паветра рэзка іх размыкае. Гук, які можна праспяваць, — галосны.
Што такое галосныя гукі і якімі літарамі яны абазначаюцца на пісьме?
Галосныя гукі ўтвараюцца з дапамогай голасу. Пры іх вымаўленні паветра праходзіць праз поласць рота свабодна, не сустракаючы перашкод.
Таму галосныя можна цягнуць і спяваць. Кожны галосны ўтварае склад: колькі ў слове галосных гукаў, столькі і складоў.
Па-гра-ніч-ні-кам.
У слове пагранічнікам пяць галосных гукаў — [а], [а], [і], [і], [а] — і пяць складоў.
У беларускай мове 6 галосных гукаў: [а], [о], [у], [ы], [і], [э]. Для іх абазначэння на пісьме выкарыстоўваецца 10 літар: а, о, у, ы, э, е, ё, і, ю, я.
Літары а, о, у, ы, э пішуцца пасля цвёрдых зычных: добры, рэзкі, шырокі. Літары е, ё, ю, я, і пасля зычных абазначаюць галосны гук і паказваюць, што папярэдні зычны мяккі: светлы [э], далёкі [о], любімы [у], мяккі [а], блізкі [і].
Мара — мяккі; вусень — любімы; рэзкі — светлы.
Гукі [а], [у], [э] ў гэтых парах аднолькавыя, а літары розныя: а, у, э пасля цвёрдага зычнага, я, ю, е — пасля мяккага.
| Гук | Пасля цвёрдага зычнага | Пасля мяккага зычнага |
|---|---|---|
| [а] | а: мара, багаты | я: мяккі |
| [о] | о: добры | ё: далёкі, цвёрды |
| [у] | у: вусень | ю: любімы |
| [ы] | ы: шырокі, прыгожы | — |
| [і] | — | і: блізкі, любімы |
| [э] | э: рэзкі | е: светлы |
Літары е, ё, ю, я абазначаюць два гукі — [й] і галосны — у пачатку слова, пасля галосных, пасля ь, апострафа і ў.
Ельск [йэ], ёлка [йо], юнак [йу], яблык [йа]; маё [йо]; сем’ям [йа], сур’ёзны [йо].
Ельск — Ашмяны.
Назва Ельск пачынаецца з літары е, якая абазначае два гукі [йэ]. Назва Ашмяны пачынаецца з галоснага гука [а].
Гук [ы] не сустракаецца ў пачатку слоў у беларускай мове. Гукі [о], [э] вымаўляюцца звычайна пад націскам.
Не пад націскам [о] і [э] пераходзяць у [а]: во́ды — вада́, дрэ́ва — драўля́ны. Пра гэта — у наступных параграфах.
Алёна [о]; калодзеж [о].
У слове Алёна націск падае на [о], у слове калодзеж — таксама на [о]: ка-ло́-дзеж. Ненаціскныя склады маюць галосныя [а], [э].
Выпісваем усе галосныя літары па парадку.
далёкі: а, ё, і
Пасля мяккага зычнага ё, і абазначаюць [о], [і] і мяккасць зычнага; у пачатку слова і пасля галоснага е, ё, ю, я — два гукі.
а — [а], ё — [о], і — [і]
Колькі галосных гукаў, столькі і складоў.
да-лё-кі: тры галосныя гукі, тры склады
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Мяккі → літара я пасля м → гук [а] і мяккасць [м’].
Задача 1. Практ. 49. Ты рыхтуеш для малодшага брата гульню «Гарады». Запішы па 3 назвы гарадоў або краін, якія пачынаюцца з галоснага гука і з літары, што абазначае два гукі.
З галоснага гука: Ашмяны, Орша, Узда.
З літары, што абазначае два гукі: Ельск, Японія, Ямайка.
Праверце: у другой групе назвы пачынаюцца з е, ё, ю або я.
Задача 2. Практ. 50. Ты вярнуўся ад бабулі з вёскі. Напішы сябру ў чат 2–3 сказы пра смак калодзежнай вады. Знайдзі ў сваім тэксце адно слова з трыма галоснымі гукамі.
Вада з бабулінага калодзежа халодная, чыстая і крышку салодкая. Я піў яе проста з вядра!
Слова з трыма галоснымі гукамі: ха-лод-ная — [а], [о], [а].
Задача 3. Практ. 46. Складзі для класнай насценгазеты подпіс (2–3 сказы) да фотаздымка помніка пагранічнікам у Брэсцкай крэпасці.
Скульптурная кампазіцыя «Героям граніцы, жанчынам і дзецям…» у Брэсцкай крэпасці. Пагранічнікі ідуць у смяротны бой, а маці з дзіцем глядзіць ім услед. Помнік нагадвае пра першыя дні Вялікай Айчыннай вайны.
Праверце: назва кампазіцыі ў двукоссі, імёны ўласныя — з вялікай літары.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Колькі гукаў абазначае пазначаная літара ў слове? Памятай: два гукі — у пачатку слова, пасля галосных, ь, апострафа і ў.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Галосных гукаў шэсць, а літар для іх — дзесяць. Навошта мове «лішнія» літары?
Літары е, ё, ю, я, і робяць дзве справы. Пасля зычных яны абазначаюць галосны гук і паказваюць, што зычны мяккі: мара — мяккі. А ў пачатку слова, пасля галосных, ь, апострафа і ў літары е, ё, ю, я абазначаюць два гукі: [й] і галосны (Ельск, маё). Таму літар больш, чым гукаў.
Чаму галосныя гукі атрымалі такую назву?
Яны ўтвараюцца з дапамогай голасу: паветра праходзіць праз рот свабодна, без перашкод. Таму галосныя можна цягнуць і спяваць, а зычныя, напрыклад [п] ці [т], — не.
Моўная загадка: у слове «маё» тры літары. Колькі ў ім гукаў?
Чатыры: [м], [а], [й], [о]. Літара ё стаіць пасля галоснага і таму абазначае два гукі — [й] і [о].
Галосныя гукі ўтвараюцца з дапамогай голасу, паветра праходзіць праз рот свабодна, без перашкод.
У беларускай мове 6 галосных гукаў: [а], [о], [у], [ы], [і], [э].
Для іх абазначэння на пісьме выкарыстоўваецца 10 літар: а, о, у, ы, э, е, ё, і, ю, я.
Е, ё, ю, я, і пасля зычных паказваюць мяккасць папярэдняга зычнага: светлы, далёкі, любімы, мяккі.
У пачатку слова, пасля галосных, ь, апострафа і ў літары е, ё, ю, я абазначаюць два гукі: Ельск, маё, сем’я.
Гук [ы] не бывае ў пачатку беларускіх слоў, а [о], [э] вымаўляюцца звычайна пад націскам.
Сур’ёзны → галосныя літары у, ё, ы → ё пасля апострафа = [йо] → галосныя гукі [у], [о], [ы].
Цяпер растлумач: Што такое галосныя гукі і якімі літарамі яны абазначаюцца на пісьме?
Загрузка прагрэсу…