Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 10. Марфемная будова слова

Паўтараем, з якіх значымых частак — марфем — складаецца слова, што значыць кожная з іх і чаму аснова не з’яўляецца марфемай.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Пісьменнік К. Чалікаў параўнаў слова з жывой істотай: корань — гэта сэрца, прыстаўка — галава, суфікс — рукі, а канчатак — вопратка. Адзін — «сябар», а з’явілася новая «вопратка» — і з’явіліся «сябры»! Паспрабуем разабрацца, якую працу ў слове выконвае кожная частка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое марфема і з якіх марфем складаецца слова?

01

Марфема — значымая частка

Прыстаўка, корань, суфікс і канчатак — марфемы. Марфема — найменшая частка слова, якая мае значэнне, таму яе называюць значымай часткай слова.

  • Корань добр- у прыметніку добры мае значэнне ‘станоўчае, добрае’.
  • Прыстаўка пра- ў дзеяслове прачытаў ужываецца ў значэнні ‘завяршыць дзеянне’.
  • Суфікс -ішч- надае назоўніку дамішча павелічальнае значэнне.
  • Канчатак -ы ў назоўніку сябры паказвае на значэнне назоўнага склону множнага ліку.
Паглядзім, як гэта працуе

дом — дом-ік — дам-ішч-а

Суфікс -ік- змяншае прадмет (маленькі домік), суфікс -ішч- павялічвае (здаравенны дамішча). Кожная марфема дадае сваё значэнне.

02

Корань, прыстаўка, суфікс, канчатак

Корань — агульная частка роднасных слоў. Прыстаўка стаіць перад коранем і служыць для ўтварэння новых слоў. Суфікс — частка слова, якая стаіць пасля кораня і служыць для ўтварэння новых слоў. Канчатак — зменная частка слова, якая ўтварае яго формы і звязвае словы.

МарфемаПрыклады
кораньдом, домік, дамішча
прыстаўкапрадзед, прышкольны, вывучыць
суфіксдомік, дамішча, загадка
канчатакпраца, восеньскі, сябры
Паглядзім, як гэта працуе

чытаў — прачытаў, перачытаў, вычытаў, дачытаў

Корань аднолькавы, а прыстаўкі робяць значэнне слоў розным: прачытаць да канца, прачытаць яшчэ раз, знайсці ў кнізе, дачытаць да пэўнага месца.

03

Марфемная будова слова

Марфемы з’яўляюцца будаўнічым матэрыялам для слова. Марфемная будова слова, ці склад слова, — гэта марфемы, з якіх складаецца слова.

Паглядзім, як гэта працуе

за-гад-к-а: прыстаўка — як у слове заезд, корань — як у слове гадаць, суфікс — як у слове закладка, канчатак — як у слове ластаўка.

Слова загадка складзена з чатырох марфем: прыстаўкі за-, кораня гад, суфікса -к- і канчатка -а (практ. 59).

04

Аснова — не марфема

Аснова — частка слова без канчатка. Аснова слова не з’яўляецца марфемай.

У аснову могуць уваходзіць прыстаўка, корань і суфікс. Таму аснова — не асобная значымая частка, а ўсё слова без канчатка.

Паглядзім, як гэта працуе

прышкольны: аснова прышкольн-, канчатак -ы; у аснове — прыстаўка пры-, корань школ, суфікс -н-.

Аснова складаецца з трох марфем, таму сама марфемай быць не можа.

Параўноўваем і заўважаем

Корань і аснова

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаКораньАснова
Што гэтаагульная частка роднасных слоўчастка слова без канчатка
Ці марфематакне
Сябрысябрсябр-
Дамішчадамдамішч-
Прышкольнышколпрышкольн-
Прасочваем шлях

Як разабраць слова па саставе

  1. Значэнне і часціна мовы

    Высвятляем лексічнае значэнне слова і часціну мовы.

    Дамішча — ‘вялікі дом’, назоўнік.

  2. Канчатак і аснова

    Змяняем слова, знаходзім зменную частку — канчатак; астатняе — аснова.

    дамішча — дамішчы: канчатак -а, аснова дамішч-.

  3. Корань

    Падбіраем роднасныя словы і знаходзім агульную частку.

    дом, домік, дамішча → корань дом-/дам-.

  4. Прыстаўка і суфікс

    Тое, што перад коранем, — прыстаўка; тое, што паміж коранем і канчаткам, — суфікс.

    прыстаўкі няма, суфікс -ішч-.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якая гэта марфема?

Вызнач, якой марфемай з’яўляецца выдзеленая частка слова (практ. 57–59).

Думай як філолаг

Як уладкавана слова

Паразважай і пасля зверся з узорам.

К. Чалікаў называе канчатак «вопраткай» слова, якая «дапамагае выратавацца ад адзіноты». Што ён мае на ўвазе?

Зверыць разважанне

Канчатак не змяняе лексічнага значэння слова (сябар і сябры называюць аднаго і таго ж «чалавека»), таму ён як вопратка. Але ён утварае формы слова: сябар — сябры, канчатак -ы паказвае на множны лік. Так адзін «сябар» ператвараецца ў многіх «сяброў» — «ратуецца ад адзіноты».

Аднакласніца лічыць, што склад і марфема — адно і тое ж. Ці мае яна рацыю? Дакажы на слове «загадка».

Зверыць разважанне

Не мае. Склады вылучаюць па галосных гуках: за-гад-ка. Марфемы вылучаюць па значэнні: за-гад-к-а (прыстаўка, корань, суфікс, канчатак). Склад сам па сабе значэння не мае, а марфема — найменшая значымая частка слова. Межы складоў і марфем часта не супадаюць.

Чаму аснова не з’яўляецца марфемай, хоць у некаторых словах супадае з коранем (сябр-)?

Зверыць разважанне

Марфема — найменшая значымая частка, яе нельга падзяліць на меншыя значымыя часткі. Аснова — гэта ўсё слова без канчатка; у яе могуць уваходзіць прыстаўка, корань і суфікс (прышкольн-). Тое, што ў слове «сябры» аснова супадае з коранем, — выпадак: у іншых словах аснова складаецца з некалькіх марфем.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое марфема

    Марфема — найменшая частка слова, якая мае значэнне; таму яе называюць значымай часткай.

  2. Чатыры марфемы

    Прыстаўка, корань, суфікс і канчатак — марфемы.

  3. Корань

    Корань — агульная частка роднасных слоў: дом, домік, дамішча.

  4. Прыстаўка і суфікс

    Прыстаўка стаіць перад коранем, суфікс — пасля кораня; абодва служаць для ўтварэння новых слоў.

  5. Канчатак

    Канчатак утварае формы слова і звязвае словы: сябар — сябры.

  6. Склад слова і аснова

    Марфемная будова слова, ці склад слова, — гэта марфемы, з якіх яно складаецца; аснова (частка без канчатка) марфемай не з’яўляецца.

Памятка: разбор па кроках

Дамішча → канчатак -а → аснова дамішч- → корань дам (дом) → суфікс -ішч-.

  1. Вызначы канчатак і аснову. Змяні слова: зменная частка — канчатак, астатняе — аснова.
  2. Знайдзі корань. Падбяры роднасныя словы і вылучы іх агульную частку.
  3. Знайдзі прыстаўку і суфікс. Прыстаўка — перад коранем, суфікс — паміж коранем і канчаткам.

Цяпер растлумач: Што такое марфема і з якіх марфем складаецца слова?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое марфема?
2. Які рад складаецца толькі з марфем?
3. Што такое корань?
4. Дзе стаіць суфікс?
5. Якое значэнне мае прыстаўка пра- ў слове «прачытаў»?
6. Што паказвае канчатак -ы ў слове «сябры»?
7. Што правільна пра аснову слова?
8. Якое слова мае марфемную будову «прыстаўка + корань + суфікс + канчатак»?
9. Які суфікс надае назоўніку павелічальнае значэнне?
10. Як называюцца марфемы, з якіх складаецца слова?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑