Стылі маўлення

§ 9. Публіцыстычны стыль, яго жанры, сфера выкарыстання

Знаёмімся з публіцыстычным стылем: навошта ён патрэбны, дзе выкарыстоўваецца, якія ў яго моўныя сродкі і жанры, і вучымся складаць віншаванне.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Перад Днём настаўніка ў школьнай газеце з’явіўся артыкул: «Шчыры дзякуй нашым настаўнікам за цярпенне і мудрасць! Давайце скажам ім добрыя словы!» Аўтар не проста паведамляе пра свята — ён хоча, каб мы адчулі ўдзячнасць і нешта зрабілі. Так піша публіцыстычны стыль.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах можна пазнаць публіцыстычны стыль і як скласці віншаванне?

01

Мэта і сфера выкарыстання

Публіцыстычны стыль выкарыстоўваецца, каб уздзейнічаць на думкі і пачуцці людзей, пераканаць у чым-небудзь. Яго сфера — газеты, часопісы, радыё- і тэлеперадачы, вусныя выступленні.

Паглядзім, як гэта працуе

Штогод у першую нядзелю кастрычніка ўшаноўваюць настаўнікаў. Кажуць, што сапраўдны настаўнік — гэта чалавек ад Бога, а ўсе іншыя прафесіі — ад настаўніка. (Паводле І. Лубнеўскага)

Аўтар не толькі паведамляе пра свята, але і хоча, каб чытачы паважалі працу настаўніка, — уздзейнічае на іх думкі і пачуцці.

Паглядзім, як гэта працуе

Дзень народнага адзінства
17 верасня ў Беларусі адзначаецца дзяржаўнае свята — Дзень народнага адзінства. Гэта свята сімвалізуе нацыянальную, дзяржаўную і тэрытарыяльную цэласнасць Беларусі. <…> Нарэшце спраўдзілася мара беларусаў — жыць у адной дзяржаве. Наша адзінства — сапраўдная нацыянальная каштоўнасць, якую неабходна паважаць, берагчы і абараняць! (Паводле В. Ванінай)

Аўтар хоча пераканаць чытачоў, што адзінства народа трэба шанаваць. Для гэтага ён ужывае ацэначныя словы (сапраўдная каштоўнасць, спраўдзілася мара) і заклік у клічным сказе (неабходна паважаць, берагчы і абараняць!).

02

Моўныя сродкі і жанры

Моўныя сродкі публіцыстычнага стылю — кніжныя і гутарковыя словы, словы і словазлучэнні з ацэначным значэннем; пабуджальныя і клічныя сказы. Жанры — выступленне; артыкул, нататка, інтэрв’ю, нарыс.

Нататка — кароткае паведамленне ў газеце ці часопісе.

Паглядзім, як гэта працуе

Наша адзінства — сапраўдная нацыянальная каштоўнасць, якую неабходна паважаць, берагчы і абараняць! (Паводле В. Ванінай)

Ацэначныя словы сапраўдная каштоўнасць, заклік неабходна паважаць, берагчы і абараняць, клічны сказ — сродкі публіцыстычнага стылю.

03

Прыметы публіцыстычнага стылю

Для публіцыстычнага стылю характэрны:

  • эмацыянальнасць і ацэначнасць;
  • пабуджальнасць (заклік да пэўных дзеянняў);
  • даходлівасць і надзённасць (актуальнасць).
Паглядзім, як гэта працуе

Менавіта настаўнікам адрасуюцца словы шчырай падзякі за талент, мудрасць, імкненне аддаць вучням цеплыню сваёй душы, часцінку свайго сэрца…

Ацэначныя словы (шчырай падзякі, мудрасць) і эмацыянальныя вобразы (цеплыню душы, часцінку сэрца) уздзейнічаюць на пачуцці; тэма надзённая — свята, якое адзначаюць кожны год.

04

Адрасант і адрасат

Адрасант — той, хто піша (гаворыць). Адрасат — той, хто атрымлівае (слухае).

Ад адрасата залежыць, як мы да яго звяртаемся: да настаўніка — на Вы, да мамы ці сябра — на ты.

Паглядзім, як гэта працуе

Дарагая матуля, віншую цябе з днём нараджэння! Ты для мяне самы родны чалавек.

Адрасант — сын ці дачка, адрасат — маці. Зварот на ты, бо гэта самы блізкі чалавек.

05

Віншаванне

Віншаванні звычайна складаюцца з некалькіх частак:

  1. прывітальная формула (зварот, прывітанне): Паважаны (-ая, -ыя) …; Дарагі (-ая, -ія) …; Шаноўны (-ая, -ыя) …;
  2. віншаванне: Шчыра (сардэчна) віншую (-ем) з …; Прыміце нашы шчырыя віншаванні з нагоды …;
  3. пажаданні: Шчаслівага свята! Ад усёй душы жадаю здароўя, дабрабыту і здзяйснення ўсіх жаданняў. Хай заўсёды будзе добрым Ваш шлях!;
  4. падзяка: Шчыры дзякуй за разуменне, цярпенне, мудрасць;
  5. подпіс.
Паглядзім, як гэта працуе

Вы, як другая маці, ведзяце нас у дарослае жыццё… Шчыры дзякуй Вам за разуменне, цярпенне, мудрасць. Жадаем Вам здароўя, дабрабыту, старанных і таленавітых вучняў.

Адрасант — вучні, адрасат — настаўніца. У віншаванні ёсць падзяка і пажаданні; у пісьмовым віншаванні яго трэба пачаць са звароту і скончыць подпісам.

Параўноўваем і заўважаем

Два віншаванні (практ. 55)

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што параўноўваемВіншаванне IВіншаванне II
Адрасантвучнісын ці дачка
Адрасатнастаўніцамаці
Зваротна Вы, з вялікай літарыДарагая матуля…, на ты
ПадзякаШчыры дзякуй Вам за разуменне, цярпенне, мудрасць.Дзякуй за тое, што ты заўсёды побач са мною.
Пажаданніздароўя, дабрабыту, старанных вучняўдобрага здароўя, сіл і натхнення
Прасочваем шлях

Як скласці віншаванне

  1. Прывітальная формула

    Звяртаемся да адрасата: Паважаны…, Дарагі…, Шаноўны…

    Паважаная Ганна Міхайлаўна!

  2. Віншаванне

    Называем нагоду: з чым віншуем.

    Шчыра віншуем Вас з Днём настаўніка!

  3. Пажаданні і падзяка

    Жадаем добрага і дзякуем за тое, што адрасат для нас робіць.

    Жадаем Вам здароўя і натхнення. Дзякуй за цікавыя ўрокі!

  4. Подпіс

    Унізе — хто віншуе.

    Вучні 6 «А» класа

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якая гэта частка віншавання?

Прачытай фразу і вызнач, якой часткай віншавання яна з’яўляецца (практ. 55–56).

Думай як філолаг

Як слова ўздзейнічае на людзей

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Параўнай два сказы: «Дзень народнага адзінства адзначаецца 17 верасня» і «Наша адзінства — сапраўдная нацыянальная каштоўнасць, якую неабходна паважаць, берагчы і абараняць!». У якім з іх больш яскрава выяўлены публіцыстычны стыль? Чаму?

Зверыць разважанне

У другім. У ім ёсць ацэначныя словы (сапраўдная, каштоўнасць), заклік да дзеяння (неабходна паважаць, берагчы і абараняць), клічная інтанацыя — гэта эмацыянальнасць і пабуджальнасць. Першы сказ — нейтральнае паведамленне пра дату; у артыкуле ён дае надзённую інфармацыю, але сам па сабе на пачуцці не ўздзейнічае.

Чаму віншаванне настаўніку адносяць да публіцыстычнага стылю, хоць у ім ёсць ветлівыя формулы, як у афіцыйных тэкстах?

Зверыць разважанне

Мэта віншавання — уздзейнічаць на пачуцці адрасата, парадаваць яго, выказаць удзячнасць. Для гэтага ўжываюцца ацэначныя словы (шчыры, дарагі, таленавіты), клічныя сказы, пажаданні. Афіцыйны стыль, наадварот, пазбягае эмацыянальнасці. Таму віншаванне — публіцыстычны жанр, хоць пачынаецца з ветлівага звароту.

Навошта ў публіцыстычных тэкстах спалучаюць кніжныя і гутарковыя словы?

Зверыць разважанне

Публіцыстыка звяртаецца да шырокага кола людзей, таму павінна быць даходлівай. Кніжныя словы надаюць выказванню важнасць і дакладнасць, а гутарковыя робяць яго бліжэйшым і зразумелым для кожнага слухача ці чытача.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Мэта стылю

    Публіцыстычны стыль уздзейнічае на думкі і пачуцці людзей, пераконвае ў чым-небудзь.

  2. Сфера

    Ён выкарыстоўваецца ў газетах, часопісах, радыё- і тэлеперадачах, вусных выступленнях.

  3. Моўныя сродкі

    Кніжныя і гутарковыя словы, словы з ацэначным значэннем, пабуджальныя і клічныя сказы.

  4. Жанры

    Выступленне; артыкул, нататка, інтэрв’ю, нарыс.

  5. Тры прыметы

    Эмацыянальнасць і ацэначнасць, пабуджальнасць, даходлівасць і надзённасць.

  6. Віншаванне

    Складаецца з прывітальнай формулы, віншавання, пажаданняў, падзякі і подпісу; адрасант — хто піша, адрасат — хто атрымлівае.

Памятка: разбор па кроках

«Шчыры дзякуй нашым настаўнікам! Давайце скажам ім добрыя словы!» → мэта: уздзейнічаць на пачуцці → сродкі: ацэначныя словы, клічны і пабуджальны сказы → публіцыстычны стыль.

  1. Вызначы мэту выказвання. Ці хоча аўтар уздзейнічаць на думкі і пачуцці, пераканаць, заклікаць?
  2. Знайдзі моўныя сродкі. Ацэначныя словы, пабуджальныя і клічныя сказы, кніжныя і гутарковыя словы.
  3. Назаві стыль і жанр. Публіцыстычны стыль: выступленне, артыкул, нататка, інтэрв’ю, нарыс, віншаванне.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах можна пазнаць публіцыстычны стыль і як скласці віншаванне?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. З якой мэтай выкарыстоўваецца публіцыстычны стыль?
2. Дзе выкарыстоўваецца публіцыстычны стыль?
3. Які рад складаецца з жанраў публіцыстычнага стылю?
4. Што не з’яўляецца прыметай публіцыстычнага стылю?
5. Які сказ утрымлівае заклік?
6. Хто такі адрасат?
7. Якая частка віншавання — «Паважаная Ганна Міхайлаўна!»?
8. Якая частка віншавання — «Хай заўсёды будзе добрым Ваш шлях!»?
9. Якім правілам растлумачваецца напісанне слоў «жыццё, выхаванне»?
10. Якая частка заканчвае віншаванне?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑