Вучымся знаходзіць канчатак і аснову слова, адрозніваць нулявы канчатак ад адсутнасці канчатка і правільна вызначаць аснову дзеяслова.
У вершы Р. Бензярука «За́мкі» побач стаяць словы за́мак і замо́к. Калі мы змяняем слова за́мак, змяняецца і яго апошняя частка: за́мка, у за́мку, за́мкам. А ў самім слове за́мак на канцы як быццам нічога няма. Ці ёсць там канчатак?
Як знайсці ў слове канчатак і аснову і чым нулявы канчатак адрозніваецца ад адсутнасці канчатка?
Канчатак — значымая зменная частка слова, якая служыць для ўтварэння форм слова (школа, школы, школе і інш.) і сувязі слоў у словазлучэнні (спелыя журавіны, спелых журавін□) і сказе (Сябры назбіралі спелых журавін□).
музей драўлянай лыжкі — больш за 300 лыжак□ — самая вялікая ў свеце лыжка
Слова лыжка мяняе форму, і разам з ім мяняецца канчатак: -і, нулявы, -а. Аснова лыжк-/лыжак- нясе лексічнае значэнне.
Нулявы канчатак — марфема, якая пры вымаўленні слова не перадаецца гукамі, а пры напісанні — літарамі: вецер□, радасць□, школ□, перабег□. Нулявы канчатак можа вызначацца толькі пры параўнанні форм слова: вецер□, ветру, ветрам; перабег□, перабегла, перабеглі.
Знак □ абазначае нулявы канчатак.
| Склон | Адз. лік | Мн. лік |
|---|---|---|
| Н. | за́мак□ | землі |
| Р. | за́мка | зямель□ |
| Д. | замку | землям |
| В. | замак□ | землі |
| Т. | замкам | землямі |
| М. | (у) замку | (па) землях |
дайшоў□ (м. р.) — дайшла (ж. р.) — дайшло (н. р.) — дайшлі (мн. л.)
Нулявы канчатак могуць мець, напрыклад, назоўнікі (у Н. і В. склонах адзіночнага ліку, у Р. склоне множнага ліку) і дзеясловы прошлага часу мужчынскага роду.
Нязменныя словы (кенгуру, паліто), а таксама неазначальная форма дзеяслова (стрыгчы, вучыць), прыназоўнікі і іншыя дапаможныя словы (пры, перад, але, што) канчаткаў не маюць.
Нулявы канчатак і адсутнасць канчатка — розныя рэчы. У слове дзяцел□ канчатак нулявы, бо ёсць формы дзятла, дзятлу. Слова метро не змяняецца, таму канчатка ў ім няма зусім.
Мы ехалі ў метро. Да метро. Каля метро.
Ва ўсіх сказах слова гучыць аднолькава — яно нязменнае, і -о тут не канчатак, а частка асновы.
| Слова | Канчатак | Як праверыць |
|---|---|---|
| вада | выражаны -а | вады, вадзе |
| вясновы | выражаны -ы | вясновая, вясновае |
| дзяцел | нулявы | дзятла, дзятлу |
| перабег | нулявы | перабегла, перабеглі |
| метро | няма | слова не змяняецца |
| таксі | няма | слова не змяняецца |
Аснова — частка слова без канчатка. У склад асновы слова могуць уваходзіць розныя марфемы: салодкі, узлесак□, падару. Аснова можа супадаць з коранем слова: бераг□, сінь□, возера; іду, пішуць, ляціць.
Нязменныя словы складаюцца толькі з асновы: купэ, пано, метро, таксі, фае. У аснове слова заключана яго лексічнае значэнне: вада — ‘бясколерная вадкасць без смаку і паху’.
узлесак: аснова ўзлесак- = прыстаўка уз- + корань лес + суфікс -ак-; канчатак нулявы (узлеску).
У гэтай аснове тры марфемы, а ў слове бераг аснова роўная кораню.
Пры вызначэнні асновы ў неазначальнай форме дзеяслова ў яе не ўключаюцца суфіксы -ць, -ці, -чы: спява(ць), вез(ці), бег(чы). Не ўваходзяць у аснову дзеяслова і суфіксы прошлага часу -л- і -ў-: радава(ў)□, дума(ў)□; малява(л)а, перадава(л)а.
спяваць → аснова спява-; малявала → аснова малява-, суфікс -л-, канчатак -а
Суфіксы -ць і -л- утвараюць формы дзеяслова (неазначальную форму і прошлы час), таму ў аснову не ўваходзяць.
Пастаў слова ў іншы склон, лік, род або час.
вецер — ветру — ветрам
Зменная частка — канчатак. Калі ў зыходнай форме на яго месцы няма гукаў — канчатак нулявы.
вецер□: нулявы; ветр-у, ветр-ам
Аснова — частка без канчатка; у дзеясловах не ўлічваем -ць, -ці, -чы і -л-, -ў-.
вецер-; спява(ць) → спява-
Калі слова не змяняецца, канчатка няма: усё слова — аснова.
купэ, пано — толькі аснова
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Перадавала → перадаваў, перадавалі → канчатак -а → суфікс прошлага часу -л- → аснова перадава-.
Задача 1. Практ. 61. Раскажы пра Мірскі замак (3–4 сказы), ужываючы слова «за́мак» у розных формах. Вылучы ў гэтым слове канчаткі.
Мірскі за́мак□ — адзін з самых прыгожых у Беларусі. Да за́мк-а прыязджаюць турысты з розных краін. У за́мк-у ёсць музей, а каля за́мк-а — парк і сажалка. Над за́мк-ам лунае сцяг.
Праверце: слова ўжыта ў розных склонах; у Н. склоне канчатак нулявы, у Р. -а, у М. -у, у Т. -ам.
Задача 2. Малодшая сястра кажа: «У слове „паліто“ канчатак -о, як у слове „акно“». Растлумач ёй, у чым памылка.
Слова «акно» змяняецца: акна, акну, акном — значыць, -о ў ім канчатак. А «паліто» не змяняецца: няма паліта, у паліто, з паліто. Гэта нязменнае слова, канчатка ў ім няма, і ўсё слова — аснова.
Праверце: параўнаны формы абодвух слоў і сказана, што нязменныя словы складаюцца толькі з асновы.
Задача 3. Практ. 63. Перакажы ў 3–4 сказах тэкст пра музей драўлянай лыжкі, ужываючы розныя формы слова «лыжка».
У Беразіно ёсць музей драўлянай лыжкі. Там сабрана больш за 300 лыжак розных памераў. Ёсць там і самая вялікая ў свеце лыжка. Ручка ў гэтай лыжкі выразана ў выглядзе цмока, а на чарпачку — герб горада.
Праверце: слова «лыжка» ўжыта ў некалькіх склонах (лыжкі, лыжак, лыжкай), канчаткі правільныя.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызнач, які ў слове канчатак: выражаны, нулявы ці яго няма. Змяні слова, каб праверыць (практ. 62–64).
Паразважай і пасля зверся з узорам.
У словах «вецер» і «метро» на канцы няма выражанага канчатка. Чаму пра «вецер» кажуць «нулявы канчатак», а пра «метро» — «канчатка няма»?
Слова «вецер» змяняецца: ветру, ветрам. У іншых формах канчатак выражаны гукамі, а ў Н. склоне яго месца пустое — гэта нулявы канчатак, ён таксама паказвае форму (Н. склон адз. ліку). Слова «метро» не змяняецца ні па склонах, ні па ліках, таму канчатка ў ім няма зусім, і ўсё слова — аснова.
Чаму ў слове «спяваць» -ць не з’яўляецца канчаткам і не ўваходзіць у аснову?
Канчатак — зменная частка, якая звязвае слова з іншымі. А -ць — суфікс неазначальнай формы дзеяслова: ён утварае гэтую форму. Паводле правіла, пры вызначэнні асновы ў неазначальнай форме дзеяслова суфіксы -ць, -ці, -чы ў яе не ўключаюцца, таму аснова — спява-.
Як нулявы канчатак у слове «лыжак» (больш за 300 лыжак) дапамагае зразумець сэнс сказа?
Нулявы канчатак паказвае на родны склон множнага ліку (чаго? лыжак) пасля ліку 300. Калі б мы замянілі форму на «лыжка» ці «лыжкі», сувязь слоў у словазлучэнні парушылася б. Значыць, і «нуль» выконвае працу канчатка — звязвае слова з іншымі.
Канчатак — значымая зменная частка слова: утварае формы слова і звязвае словы ў словазлучэнні і сказе.
Нулявы канчатак не перадаецца ні гукамі, ні літарамі: вецер□, радасць□, перабег□.
Нулявы канчатак вызначаецца толькі пры параўнанні форм слова: вецер□ — ветру — ветрам.
Нязменныя словы (кенгуру, паліто), прыназоўнікі і іншыя дапаможныя словы канчаткаў не маюць.
Аснова — частка слова без канчатка; яна можа ўключаць розныя марфемы або супадаць з коранем, а ў нязменных словах — гэта ўсё слова.
У аснову дзеяслова не ўключаюцца суфіксы -ць, -ці, -чы і суфіксы прошлага часу -л-, -ў-.
Дзяцел → дзятла, дзятлу → канчатак нулявы □ → аснова дзяцел-.
Цяпер растлумач: Як знайсці ў слове канчатак і аснову і чым нулявы канчатак адрозніваецца ад адсутнасці канчатка?
Загрузка прагрэсу…