Паўтараем, што такое корань, і вучымся адрозніваць аднакаранёвыя словы ад форм аднаго і таго ж слова, заўважаць змены ў корані.
«Гасцёўня, гасціннасць і госці — у словах ёсць роднае штосьці», — піша паэт В. Жуковіч. Што ж робіць гэтыя словы роднымі? А «дрэва, дрэвам, на дрэве» — гэта таксама родныя словы ці адно слова ў розных формах?
Чым аднакаранёвыя словы адрозніваюцца ад форм аднаго і таго ж слова?
Корань — галоўная значымая частка слова: горад — гарадскі — гарадок. Словы з аднолькавым па значэнні коранем называюць роднаснымі, ці аднакаранёвымі. Корань — агульная частка роднасных слоў.
Гасцёўня, гасціннасць, госці, гасцюйце.
Усе словы звязаны значэннем ‘госць’, у іх агульны корань гасц-/госц-. Пад націскам пішам о (го́сці), без націску — а (гасцёўня): так патрабуе правапіс о, э, а.
У аснове заключаецца асноўнае значэнне слова, а ў корані — агульнае лексічнае значэнне роднасных слоў: рака, рачны, зарэчны. Роднаснымі могуць быць словы адной (лес, лясок, пералесак) і розных часцін мовы (сад, садовы, пасадзіць).
Браслаў — Браслаўшчына — браслаўскі
Назоўнікі Браслаў, Браслаўшчына і прыметнік браслаўскі — розныя часціны мовы, але ўсе яны звязаны з назвай горада і маюць агульны корань.
Пры ўтварэнні роднасных слоў і пры змяненні слова ў корані могуць адбывацца змены: чаргуюцца гукі, з’яўляюцца і знікаюць галосныя.
-горад-: гарадскі́, прыгарадны; -бяроз-: бярозавы, падбярозавік
Пры далучэнні прыставак і суфіксаў утвараюцца новыя роднасныя словы. У корані го́рад- націск пераходзіць на іншы склад, і о мяняецца на а: гарадскі́, прыгарадны. Корань бяроз- застаецца без змен.
Формы слова ўтвараюцца пры яго змяненні (скланенні ці спражэнні): свету, у свеце, светам; вязу, вязеш, вязуць. Аднакаранёвыя словы з’яўляюцца ў выніку ўтварэння новых слоў: бабёр — бабраня; лётаць — лётчык — лётчыца. Аднакаранёвыя словы маюць розныя значэнні, а формы слоў — аднолькавыя.
| Формы аднаго слова | Аднакаранёвыя словы |
|---|---|
| дрэва | дрэва |
| дрэвам | дрэўца |
| на дрэве | драўляны |
Дрэва — дрэвам — на дрэве: адно значэнне, мяняецца толькі канчатак. Дрэва — дрэўца — драўляны: новыя значэнні, з’яўляюцца суфіксы.
Дрэўца — ‘маленькае дрэва’, драўляны — ‘зроблены з дрэва’. Гэта ўжо іншыя словы з тым жа коранем.
| Прымета | Формы слова | Аднакаранёвыя словы |
|---|---|---|
| Як з’яўляюцца | пры змяненні слова (скланенні, спражэнні) | пры ўтварэнні новых слоў |
| Лексічнае значэнне | аднолькавае | рознае |
| Што мяняецца | канчатак | прыстаўка, суфікс |
| Прыклад | свет, свету, у свеце | бабёр, бабраня |
| Прыклад | вязу, вязеш, вязуць | лётаць, лётчык, лётчыца |
Мова ўвесь час знаходзіцца ў развіцці. Словы могуць набываць іншае значэнне, знікаць з ужывання, змяняць сваю марфемную будову. Напрыклад, сёння словы сталіца, народ□, гасцінец□, перамога падзяляюцца толькі на корань і канчатак. Раней у іх вылучаліся карані стал-, -род-, гасц-, -мог-.
Словы веды і ведзьма ў старажытнасці мелі аднолькавы корань, роднасным для іх было слова ведаць. Раней ведзьмамі называлі лекараў і ратавальнікаў. (Паводле З. Дудзюк)
Сёння корань слова ведзьма супадае з асновай — ведзьм-: сувязь з ведаць большасць людзей ужо не адчувае.
Ці называюць словы адно і тое ж, ці ў іх розныя значэнні?
лес — лесу (адно); лес — лясок (‘маленькі лес’)
Падбяры іншыя роднасныя словы і правер, ці агульная частка тая самая па значэнні.
лес, лясок, пералесак → корань лес-/ляс-
Змяніўся толькі канчатак — гэта формы; з’явіліся прыстаўка ці суфікс — аднакаранёвыя словы.
лес□ — лес-у: формы; лес — ляс-ок□: роднасныя
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Свету, у свеце, светам → значэнне адно → змяняецца толькі канчатак → гэта формы аднаго слова.
Задача 1. Практ. 74. Складзі невялікі тэкст (3–4 сказы) са словамі першай графы: дрэва, дрэвам, на дрэве.
Каля нашага дома расце старое дрэва. Летам мы адпачываем пад гэтым дрэвам у цяньку. На дрэве шпакі звілі гняздо, і кожную раніцу мы чуем іх песні.
Праверце: ужыты ўсе тры формы, значэнне слова адно — мяняецца толькі канчатак.
Задача 2. Практ. 72. Каго са сваіх знаёмых ты можаш назваць руплівым чалавекам? Напішы 3–4 сказы і выкарыстай аднакаранёвыя словы (руплівы, руплівіца, рупліва, руплівасць).
Маю бабулю можна назваць сапраўднай руплівіцай. Яна заўсёды рупліва працуе ў садзе і на гародзе. Яе руплівасць перадалася і маёй маме.
Праверце: ужыты некалькі аднакаранёвых слоў з коранем рупл-; у кожным сказе тлумачыцца, чаму чалавек руплівы.
Задача 3. Малодшы брат кажа: «Вада і вадзіць — роднасныя словы, у іх жа аднолькавы корань вад-!» Растлумач яму, у чым ён памыляецца.
Роднасныя словы павінны мець аднолькавы па значэнні корань. Вада — ‘вадкасць’, а вадзіць — ‘весці, суправаджаць’: значэнні не звязаныя. Карані толькі гучаць аднолькава, гэта розныя карані. Роднасныя да вада — вадзяны, паводка, падводны.
Праверце: сказана пра значэнне кораня, прыведзены сапраўдныя роднасныя словы.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызнач, што перад табой: формы аднаго слова, аднакаранёвыя (роднасныя) словы або словы, якія толькі падобныя гучаннем (практ. 71–75).
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Практ. 76. Словы «веды» і «ведзьма» раней мелі аднолькавы корань. Чаму сёння ў слове «ведзьма» корань супадае з асновай?
Раней ведзьмамі называлі лекараў і ратавальнікаў, якія валодалі глыбокімі ведамі, — сувязь з ведаць была відавочнай. З часам значэнне слова змянілася, і сувязь са словамі веды, ведаць перастала адчувацца. Таму сёння слова ведзьма не дзеліцца на корань вед- і суфікс: яго корань супадае з асновай — ведзьм-.
Чаму «зубр» і «зубрыць» не роднасныя, хоць у іх аднолькавыя літары ў пачатку?
Роднасныя словы павінны мець не толькі аднолькавае гучанне кораня, але і агульнае значэнне. Зубр — жывёла, зубраня — яе дзіцяня, зубрыны — які мае адносіны да зубра. А зубрыць — ‘механічна, без разумення завучваць’: па значэнні гэта слова з жывёлай не звязана.
Сяброўка лічыць, што «лес» і «лясок» — формы аднаго слова, бо ў іх адзін корань. Ці мае яна рацыю?
Не мае. Формы слова маюць аднолькавае значэнне і ўтвараюцца пры змяненні (лес, лесу, у лесе). Лясок — ‘маленькі лес’: гэта новае слова з суфіксам -ок-, у яго іншае значэнне. Значыць, лес і лясок — аднакаранёвыя словы, а не формы.
Корань — галоўная значымая частка слова: горад — гарадскі — гарадок.
Словы з аднолькавым па значэнні коранем называюць роднаснымі, ці аднакаранёвымі.
У аснове — асноўнае значэнне слова, у корані — агульнае лексічнае значэнне роднасных слоў.
Пры ўтварэнні і змяненні слоў у корані могуць чаргавацца гукі: рака — рачны, лес — лясок.
Формы слова ўтвараюцца пры яго змяненні і маюць аднолькавае значэнне; аднакаранёвыя словы ўтвараюцца як новыя словы і маюць розныя значэнні.
З часам словы могуць змяняць марфемную будову: сталіца, народ, перамога сёння маюць толькі корань і канчатак.
Рака — рачны — зарэчны → агульнае значэнне ‘рака’ → корань рак-/рач-/рэч- → гэта аднакаранёвыя словы.
Цяпер растлумач: Чым аднакаранёвыя словы адрозніваюцца ад форм аднаго і таго ж слова?
Загрузка прагрэсу…