Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 13. Прыстаўка як значымая частка слова

Знаходзім прыстаўку — значымую частку слова перад коранем — і высвятляем, як яна ўтварае новыя словы і змяняе іх значэнне.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай радкі Р. Бензярука: «Ад расы верасы пасівелі, а ў бары галасы зазвінелі». Параўнай словы сівець — пасівелі, звінець — зазвінелі, шукаць — адшукае. Корань у парах той самы, а значэнне розніцца. Што дадаецца да слова спераду?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое прыстаўка і як яна ўдзельнічае ва ўтварэнні новых слоў?

01

Што такое прыстаўка

Прыстаўка — значымая частка слова, якая стаіць перад коранем і служыць для ўтварэння новых слоў: заехаць, падпісаць, міжмоўны, звышхуткі, супермаркет, гіпергук.

Аднакаранёвыя словы могуць адрознівацца толькі прыстаўкай: сівець — пасівець, звінець — зазвінець, шукаць — адшукаць. Пры далучэнні прыстаўкі ўтвараецца новае слова з новым значэннем.

Паглядзім, як гэта працуе

Ехаць — заехаць; пісаць — падпісаць; хуткі — звышхуткі.

Корань застаўся той самы, а прыстаўкі за-, пад-, звыш- утварылі новыя словы з новым значэннем: падпісаць — напісаць унізе, пад тэкстам; звышхуткі — вельмі хуткі, хутчэйшы за звычайны.

02

Як знайсці прыстаўку

Каб знайсці прыстаўку, падбіраем аднакаранёвае слова без прыстаўкі і вызначаем корань. Тое, што стаіць перад коранем, і ёсць прыстаўка: адшукаць — шукаць, надрукаваць — друкаваць.

Не кожнае слова, якое пачынаецца з ад-, пры-, вы-, мае прыстаўку. У слове адрас прыстаўкі няма: няма роднаснага слова без ад-, ад- тут — частка кораня. У словах адказ, адлёт, адліў прыстаўка ад- ёсць: казаць, лётаць, ліць.

Паглядзім, як гэта працуе

Францыск Скарына першы на славянскіх землях надрукаваў кнігу на беларускай мове.

Надрукаваў — друкаваць: прыстаўка на-. А ў выдзеленых словах знакамітага, даўно, помнікі прыстаўкі няма.

03

Значэнні прыставак

Прыстаўкі надаюць словам розныя значэнні. Напрыклад, за- і па- могуць абазначаць ‘пачаць дзеянне’: загрукатаў, забарабаніў, зашалясцела, палілася, пабег.

  • пры- ‘каля, паблізу’: прышкольны, прыгарадны, прыдарожны;
  • вы- ‘рух вонкі’: выйсці, выпусціць, выліць;
  • у- (уз-, ус-) ‘рух унутр або ўверх’: увайсці, узбегчы, ускочыць;
  • між- ‘паміж’: міжмоўны; звыш- ‘вельмі, звыш меры’: звышхуткі.
Паглядзім, як гэта працуе

Гром загрукатаў, дождж забарабаніў, сабака пабег.

Прыстаўкі за- і па- паказваюць, што дзеянне толькі пачалося: грукатаць — загрукатаць ‘пачаць грукатаць’.

Параўноўваем і заўважаем

Прыстаўкі і іх значэнні

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыстаўкаЗначэннеПрыклады
за-, па-пачаць дзеяннезазвінець, забушаваць, пабегчы
пры-каля, паблізупрышкольны, прыдарожны
вы-рух вонківыйсці, выпусціць
у-, уз-, ус-рух унутр або ўверхувайсці, узляцець, ускочыць
пера-зрабіць нанава, яшчэ разперачытаць, перапісаць
між-паміжміжмоўны
04

Антанімічныя прыстаўкі

Ёсць прыстаўкі з процілеглым значэннем: вы- — у-, ад- — за-, ад- — пад-. З іх дапамогай утвараюцца словы-антонімы: выйсці — увайсці, адчыніць — зачыніць, выпусціць — упусціць, падбегчы — адбегчы.

На гэтым пабудаваны жарт «Самалётны прыпынак»: лётчык учора аднаго выпусціў, а трое ускочылі — як быццам самалёт спыняецца над вёскай, нібы аўтобус.

Паглядзім, як гэта працуе

Двое вяскоўцаў хочуць выйсці. — Хтосьці хоча ўвайсці.

Корань той самы, а прыстаўкі вы- і у- надаюць дзеясловам процілеглыя значэнні: рух вонкі — рух унутр.

05

Прыстаўка і прыназоўнік

Прыстаўка — частка слова і пішацца разам з ім. Прыназоўнік — асобнае службовае слова, ён пішацца асобна: падпісаць — пад дрэвам, надрукаваць — на паперы.

Праверка: паміж прыназоўнікам і назоўнікам можна ўставіць іншае слова (пад высокім дрэвам), а паміж прыстаўкай і коранем — нельга.

Паглядзім, як гэта працуе

Брат падпісаў паштоўку пад ялінкай.

Падпісаў — прыстаўка пад-, разам; пад ялінкай — прыназоўнік, асобна (пад зялёнай ялінкай).

Прасочваем шлях

Як знайсці прыстаўку ў слове

  1. Падбяры аднакаранёвае слова без прыстаўкі

    Шукай слова, блізкае па сэнсе, у якім спераду нічога няма.

    адшукаць — шукаць

  2. Вызначы корань

    Корань — агульная частка роднасных слоў.

    шук: шукаць, адшукаць, пошук

  3. Вылучы прыстаўку

    Частка перад коранем — прыстаўка.

    ад|шукаць → прыстаўка ад-

  4. Растлумач значэнне

    Падумай, што дадала прыстаўка да значэння слова.

    адшукаць — шукаючы, знайсці

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якое значэнне мае прыстаўка?

Вызначы прыстаўку ў слове і паразважай, што яна дадае да значэння. Словы — з практ. 78–83.

Думай як філолаг

Прыстаўка: заўважыць і растлумачыць

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Словы адказ і адрас пачынаюцца аднолькава. Чаму ў першым ёсць прыстаўка ад-, а ў другім — няма?

Зверыць разважанне

Прыстаўку правяраем роднасным словам без яе. Адказ — казаць, сказаць: корань каз, прыстаўка ад-. Для слова адрас няма роднаснага слова без ад- (слова «рас» няма), таму ад- тут — частка кораня. Пачатак слова, падобны на прыстаўку, яшчэ не прыстаўка.

Чаму жарт пра самалёт над вёскай Аўцюкі мае назву «Самалётны прыпынак»? Якія прыстаўкі дапамагаюць жартаваць?

Зверыць разважанне

Лётчык гаворыць пра самалёт, як пра аўтобус на прыпынку: учора аднаго выпусціў, а трое ўскочылі. Прыстаўкі вы- (рух вонкі) і у- (рух унутр) маюць процілеглае значэнне, і менавіта яны паказваюць, што людзі выходзяць і заходзяць у самалёт, — гэта і смешна.

Па-руску пішуць взбежать і вскопать, а па-беларуску — узбегчы і ўскапаць. Што агульнага ў правапісе беларускай прыстаўкі ў гэтых словах з рускай і чым ён адрозніваецца?

Зверыць разважанне

І ў рускай, і ў беларускай мове зычны на канцы прыстаўкі залежыць ад наступнага гука: перад звонкім пішацца з (узбегчы), перад глухім — с (ускапаць). Адрозніваецца сама прыстаўка: у беларускай мове ёй адпавядае уз-/ус-, а не вз-/вс-.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Месца прыстаўкі

    Прыстаўка — значымая частка слова, якая стаіць перад коранем: заехаць, падпісаць.

  2. Новыя словы

    Прыстаўка служыць для ўтварэння новых слоў: сівець — пасівець, звінець — зазвінець.

  3. Праверка роднасным словам

    Прыстаўку знаходзім, падабраўшы аднакаранёвае слова без яе: надрукаваць — друкаваць.

  4. Не кожнае ад- — прыстаўка

    У слове адрас прыстаўкі няма, а ў словах адказ, адлёт, адліў ёсць прыстаўка ад-.

  5. Значэнні прыставак

    За- і па- могуць абазначаць ‘пачаць дзеянне’, пры- — ‘каля, паблізу’, вы- — ‘рух вонкі’.

  6. Антанімічныя прыстаўкі

    Прыстаўкі з процілеглым значэннем утвараюць антонімы: выйсці — увайсці, адчыніць — зачыніць.

Памятка: разбор па кроках

Пасівелі → роднаснае без прыстаўкі сівець → корань сів → прыстаўка па-.

  1. Падбяры аднакаранёвае слова без прыстаўкі. Пасівелі — сівець, зазвінелі — звінець, адшукае — шукаць.
  2. Вызначы корань. Агульная частка роднасных слоў: сів, звін, шук.
  3. Назаві прыстаўку і яе значэнне. Перад коранем — па-, за-, ад-; за- ў слове зазвінелі значыць ‘пачаць дзеянне’.

Цяпер растлумач: Што такое прыстаўка і як яна ўдзельнічае ва ўтварэнні новых слоў?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое прыстаўка?
2. У якім слове ёсць прыстаўка?
3. Якое значэнне мае прыстаўка ў слове «загрукатаў»?
4. Якое слова лішняе ў радзе: адказ, адлёт, адліў, адрас?
5. Які дзеяслоў мае прыстаўку, процілеглую па значэнні прыстаўцы ў слове «выпусціць»?
6. Як перакласці на беларускую мову «взлететь на веточку»?
7. У якім выпадку пад- — прыстаўка?
8. Які фразеалагізм мае значэнне ‘вельмі моцна спаць’?
9. Якая прыстаўка ў слове «звышхуткі»?
10. Што дапамагае правільна вызначыць прыстаўку?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑