§ 14. Суфікс як значымая частка слова

Тлумачэнні, табліцы і разборы даступныя без JavaScript. Для трэніровак, праверкі адказаў і захавання тэксту ўключы JavaScript.

Што такое суфікс

Суфікс — значымая частка слова, якая стаіць пасля кораня і ў асноўным служыць для ўтварэння новых слоў: рыбка, рыбны, рыбак. У слове можа быць некалькі суфіксаў: рыбачок, ляснік, біятланістка, чарнічнік.

Аснова роднасных слоў рыбка, рыбны, рыбак адрозніваецца суфіксамі. Суфікс уваходзіць у аснову слова і разам з коранем выражае яго лексічнае значэнне.

Паглядзім, як гэта працуе

Рыба → рыб-ак → рыб-ач-ок.

Суфікс -ак- утварыў назву асобы — рыбак. Ад слова рыбак з дапамогай суфікса -ок- утварылася ласкальнае рыбачок; пры гэтым к чаргуецца з ч.

Суфіксы назваў асоб

Многія суфіксы ўтвараюць назвы асоб па занятку, прафесіі: -ар-/-яр- (дудар, пясняр), -іст-/-ыст- (цымбаліст, гітарыст), -нік- (дворнік, пячнік), -чык- (грузчык, разведчык), -ак- (рыбак, спявак).

Напісанне суфікса залежыць ад зычнага, пасля якога ён стаіць: пасля цвёрдага — -ар-, -ыст- (дудар, гітарыст), пасля мяккага — -яр-, -іст- (пясняр, цымбаліст). Назвы асоб жаночага полу ўтвараюцца суфіксам -к-: цымбалістка, гітарыстка.

Паглядзім, як гэта працуе

Песня — пясняр, дуда — дудар; печ — пячнік.

У слове пясняр перад суфіксам мяккі н, таму -яр-; у слове дудар — цвёрды д, таму -ар-. У слове пячнік е змянілася на я: склад перад націскам.

Іншыя значэнні суфіксаў

Суфіксы могуць надаваць словам значэнне памяншальнасці, ласкальнасці (лясок, грыбок, траўка, маторчык), сукупнасці (бярэзнік, асіннік, ельнік — месца, дзе растуць бярозы, асіны, елкі) і інш.

Аднолькавыя па гучанні суфіксы могуць мець розныя значэнні: у слове лясок -ок- памяншальны, а ў слове стралок -ок- утварае назву асобы. Таму значэнне суфікса вызначаем, тлумачачы ўсё слова праз роднаснае.

Паглядзім, як гэта працуе

Бярэзнік, асіннік, ельнік — але кароўнік, дворнік, чайнік.

Бярэзнік — лес з бяроз: -нік- са значэннем ‘сукупнасць дрэў’. Кароўнік — памяшканне для кароў, дворнік — асоба, чайнік — пасудзіна: суфікс -нік- тут мае іншыя значэнні.

Параўноўваем і заўважаем

Суфіксы і іх значэнні

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Суфікс	Значэнне	Прыклады
-ар-, -яр-	асоба па занятку	дудар, пясняр
-іст-, -ыст-	асоба па занятку	цымбаліст, гітарыст
-чык-	асоба па занятку	грузчык, разведчык
-к-	асоба жаночага полу	цымбалістка
-ок-, -к-	памяншальнасць	лясок, траўка
-нік-	сукупнасць дрэў	бярэзнік, ельнік
-ў-, -л-	форма прошлага часу	выканаў, выканала

Суфіксы, якія ўтвараюць формы

У беларускай мове ёсць суфіксы, якія служаць для ўтварэння форм слова. Да іх адносяцца:

суфіксы -ў- і -л- прошлага часу дзеяслова: выканаў, выканала;
суфіксы неазначальнай формы дзеяслова -ць, -ці, -чы: выканаць, несці, бегчы.

Такія суфіксы новага слова не ўтвараюць: выканаць, выканаў, выканала — формы аднаго і таго ж дзеяслова.

Паглядзім, як гэта працуе

Устаў саліст. Засвістаў, зацёхкаў, засмяяўся лёгка…

У дзеясловах устаў, засвістаў, зацёхкаў, засмяяўся суфікс -ў- утварае форму прошлага часу. А ў слове саліст суфікс -іст- утварае новае слова — назву асобы.

Прасочваем шлях

Як знайсці суфікс

Выдзялі канчатак і аснову
Змяні форму слова: тое, што змяняецца, — канчатак.
рыбак — рыбака: аснова рыбак
Знайдзі корань
Падбяры роднаснае слова без суфікса.
рыба: корань рыб
Вылучы суфікс
Частка асновы пасля кораня — суфікс (іх можа быць некалькі).
рыб|ак: суфікс -ак-
Растлумач значэнне
Падумай, што дадаў суфікс да значэння.
рыбак — той, хто ловіць рыбу

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12

Практ. 85. Якой часткай слова адрозніваюцца асновы роднасных слоў рыба і рыбак?

Практ. 86. Утвары назву асобы з суфіксам -ар-: дуда — …

Практ. 86. Утвары назву асобы з суфіксам -ыст-: гітара — …

Практ. 86. Утвары назву асобы з суфіксам -нік-: печ — …

Практ. 86. Утвары назву асобы з суфіксам -чык-: разведаць — …

Практ. 86. Цымбаліст — цымбалістка. Які суфікс утварае назву асобы жаночага полу?

Практ. 87. Знайдзі «чацвёртае лішняе»: маторчык, зайчык, зенітчык, каменьчык.

Практ. 87. Знайдзі «чацвёртае лішняе»: лясок, стралок, грыбок, лісток.

Практ. 87. Знайдзі «чацвёртае лішняе»: вавёрка, траўка, галінка, спінка.

Практ. 89. Які суфікс у слове «саліст»?

Практ. 89. Які суфікс утварае форму прошлага часу ў дзеяслове «засвістаў»?

Практ. 90. Якое слова са спіса Алеся адпавядае схеме ‘назва дрэва + суфікс са значэннем сукупнасці дрэў’?

Задача 1. Практ. 88. Цябе папрасілі падрыхтаваць да класнай гадзіны «Кім быць?» 3–4 сказы пра прафесіі. Назаві прафесіі з суфіксамі -нік-, -чык-, -ак-, -ар- і падкрэслі (вылучы) суфіксы.

Зверыць з прыкладам адказу

Мой тата — лётчык (-чык-), а мама — настаўнік (-нік-) беларускай мовы. Бабуля ў маладосці была спявачкай, а дзед — токарам (-ар-) на заводзе. Я хачу стаць рыбаком (-ак-) або лесніком (-нік-).

Праверце: кожная назва прафесіі ўтворана з суфіксам, суфікс правільна вызначаны праз роднаснае слова (лётаць, настаўляць, рыба, лес).

Задача 2. Практ. 90. Аднакласнік Алесь запісаў у сшытак: бярэзнік, кароўнік, дворнік, асіннік, чайнік, ельнік — «назвы лясоў». Напішы яму паведамленне, у якім ветліва растлумачыш памылку.

Зверыць з прыкладам адказу

Алесь, прывітанне! Назвы лясоў — гэта бярэзнік, асіннік і ельнік: у іх аснова — назва дрэва, а суфікс -нік- значыць ‘сукупнасць дрэў’. Кароўнік — памяшканне для кароў, дворнік — чалавек, чайнік — пасудзіна. Суфікс той самы, а значэнне іншае.

Праверце: названы правільныя тры словы і растлумачана, чаму астатнія не падыходзяць.

Задача 3. Практ. 86. Твая сястра ўдзельнічае ў конкурсе юных музыкаў. Напішы ёй віншаванне з перамогай (2–3 сказы) і ўжыві слова, утворанае ад цымбаліст або гітарыст з суфіксам -к-.

Зверыць з прыкладам адказу

Дарагая Насця! Віншую цябе з перамогай у конкурсе! Ты сапраўдная цымбалістка, і я ганаруся табой.

Праверце: назва асобы жаночага полу ўтворана суфіксам -к- (цымбалістка, гітарыстка), віншаванне мае зварот і пажаданне.

Запісаць свой адказ

Загаловак або тэмаПлан або апорныя словыМой адказ

Я растлумачыў(-ла), чаму выбраны менавіта такі адказ.Мае прыклады адпавядаюць правілу або тэме.Я праверыў(-ла) словы, канчаткі і знакі прыпынку.

Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.

Трэнажор · 12 картак

Што абазначае суфікс?

Вызначы суфікс і яго значэнне. Словы — з практ. 86–90.

Думай як філолаг

Суфікс — маленькі, але важны

Паразважай і пасля зверся з узорам.

У словах лясок і стралок аднолькавы суфікс -ок-. Чаму настаўніца кажа, што значэнне ў іх рознае?

Зверыць разважанне

Значэнне суфікса вызначаем праз тлумачэнне ўсяго слова. Лясок — ‘малы лес’: суфікс памяншальны. Стралок — ‘той, хто страляе’: тут -ок- утварае назву асобы. Гучанне аднолькавае, а роля ў слове розная.

Чаму пішам гітарыст, але цымбаліст; дудар, але пясняр?

Зверыць разважанне

Напісанне суфікса залежыць ад зычнага перад ім. Пасля цвёрдага зычнага пішуцца -ыст-, -ар- (гітар-ыст, дуд-ар), пасля мяккага — -іст-, -яр- (цымбал-іст, пясн-яр). Так літара перадае цвёрдасць або мяккасць папярэдняга зычнага.

У дзеясловах засвістаў і засвістала розныя суфіксы -ў- і -л-. Ці стала ад гэтага два розныя словы?

Зверыць разважанне

Не. Суфіксы -ў- і -л- утвараюць формы прошлага часу аднаго дзеяслова засвістаць: засвістаў (мужчынскі род), засвістала (жаночы род). Такія суфіксы ўтвараюць формы слова, а не новыя словы, у адрозненне ад суфіксаў -іст-, -нік-, -ак-.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

Месца суфікса
Суфікс — значымая частка слова, якая стаіць пасля кораня: рыбка, рыбны, рыбак.
Новыя словы
Суфіксы ў асноўным служаць для ўтварэння новых слоў: песня — пясняр, гітара — гітарыст.
Некалькі суфіксаў
У слове можа быць некалькі суфіксаў: рыб-ач-ок, ляс-н-ік, чарн-іч-н-ік.
Значэнні суфіксаў
Суфіксы называюць асобу (дудар, разведчык), памяншаюць (лясок, траўка), абазначаюць сукупнасць (ельнік).
Падобныя, але розныя
Аднолькавы суфікс можа мець розныя значэнні: лясок (малы лес) — стралок (асоба).
Формаўтваральныя суфіксы
Суфіксы -ў-, -л- прошлага часу і -ць, -ці, -чы неазначальнай формы ўтвараюць формы слова: выканаў, несці.

Памятка: разбор па кроках

Разведчык → роднаснае разведаць → аснова развед → суфікс -чык- ‘асоба па занятку’.

Знайдзі аснову. Рыбак — рыбака: канчатак змяняецца, аснова рыбак.
Падбяры роднаснае слова і вызначы корань. Рыба: корань рыб.
Вылучы суфікс і растлумач яго значэнне. Пасля кораня — суфікс -ак-: рыбак — той, хто ловіць рыбу.

Цяпер растлумач: Што такое суфікс і якую ролю ён адыгрывае ў слове?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое суфікс?

Значымая частка слова перад коранемЗмяняльная частка словаЗначымая частка слова, якая стаіць пасля кораня і ў асноўным служыць для ўтварэння новых слоўАгульная частка роднасных слоў

2. Колькі суфіксаў у слове «рыбачок»?

АдзінДваТрыНіводнага

3. Якое слова ўтворана з суфіксам, які абазначае асобу?

ЛясокТраўкаЕльнікГітарыст

4. Як правільна ўтварыць назву асобы ад слова «дуда»?

ДударДудярДударыкДудзяр

5. Якое слова ў радзе лішняе: лясок, стралок, грыбок, лісток?

ЛясокГрыбокСтралокЛісток

6. Які суфікс утварае форму прошлага часу ў слове «выканала»?

-а--л--ць-кан-

7. Якія суфіксы служаць для ўтварэння неазначальнай формы дзеяслова?

-ць, -ці, -чы-ў-, -л--ар-, -яр--нік-, -чык-

8. У якім слове суфікс -нік- мае значэнне ‘сукупнасць дрэў’?

ДворнікКароўнікЧайнікАсіннік

9. Як утварыць назву асобы жаночага полу ад слова «цымбаліст»?

ЦымбалістыняЦымбалісткаЦымбаліставаЦымбалістніца

10. Які суфікс у назве прафесіі «разведчык»?

-чык--ык--вед--раз-

Суфіксы і іх значэнні

Як знайсці суфікс

Выдзялі канчатак і аснову

Знайдзі корань

Вылучы суфікс

Растлумач значэнне

Спрабуем і тлумачым

Што абазначае суфікс?

Суфікс — маленькі, але важны

6 галоўных высноў

Месца суфікса

Новыя словы

Некалькі суфіксаў

Значэнні суфіксаў

Падобныя, але розныя

Формаўтваральныя суфіксы