Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 15. Чаргаванне зычных і галосных у аснове

Назіраем, як пры ўтварэнні і змяненні слоў мяняюцца галосныя і зычныя ў аснове, і вучымся пазнаваць чаргаванне гукаў і беглыя галосныя.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай: поле — палі, дзіця — дзеці, хадзіць — хаджу, вецер — ветру. Корань у кожнай пары адзін, але гучыць і пішацца па-рознаму, а ў апошняй пары адзін галосны і зусім знікае. Чаму так адбываецца?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое чаргаванне гукаў у аснове і якія бываюць чаргаванні?

01

Што такое чаргаванне гукаў

Пры ўтварэнні ці змяненні слоў могуць адбывацца змены галосных і зычных у аснове. Такія змены называюцца чаргаваннем гукаў. Найчасцей яны назіраюцца ў каранях слоў.

У выніку чаргавання гукаў узнікаюць варыянты кораня: поле — палі, дзіця — дзеці, свет (святло) — світаць, хадзіць — хаджу, дарога — прыдарожны. Чаргаванне абазначаюць знакам //: [о] // [а].

Паглядзім, як гэта працуе

Хадзіць — хаджу; дарога — прыдарожны.

Корань адзін, але [дз’] чаргуецца з [дж], [г] — з [ж], а [о] — з [а]. Гэта варыянты аднаго кораня, словы застаюцца роднаснымі.

02

Чаргаванне галосных

У аснове чаргуюцца галосныя: [о] // [а] — горад — гарадскі, мора — марскі; [э] // [а] — рэдкі — радзець; [о] // [ы] — крошка — крышыць, гром — грымець; [у] // [о] — сухі — сохнуць, глухі — глохнуць; [э] // [і] — смех — усміхацца, кветка — квітнець; [э] // [о] — везці — вёз, несці — нёс.

Чаргаванні [о], [э] з [а] звязаны з аканнем: пад націскам — о, э, без націску — а. Беларускае пісьмо перадае такое чаргаванне: горад — гарадскі, рэдкі — радзець.

Паглядзім, як гэта працуе

Пчала — пчолы; зямля — зе́млі; цвіла — цвет.

У словах з практ. 98 пры змяненні і ўтварэнні чаргуюцца [а] // [о], [а] // [э], [і] // [э].

03

Чаргаванне зычных

Пры ўтварэнні і змяненні слоў чаргуюцца і зычныя гукі.

ЧаргаваннеПрыклады
[г] // [ж]кніга — кніжны, перамога — пераможны
[г] // [з’]вага — вазе, крыга — крызе
[з] // [ж]казаць — кажу, вязаць — вяжу
[х’] // [ш]глухі — глушыць, сухі — сушыць
[х] // [с’]муха — мусе, страха — страсе
[ц] // [ч]крыніца — крынічны, суніцы — сунічны
[с’] // [ш]касіць — кашу, насіць — нашу
[т] // [ц’]балота — балоцісты, золата — залацісты
[к] // [ц]рука — руцэ, мука — муцэ
[б’] // [бл’]рабіць — раблю, любіць — люблю
[п’] // [пл’]цярпець — цярплю, купіць — куплю
Паглядзім, як гэта працуе

Пшанічны — пшаніца.

Пры ўтварэнні прыметніка [ц] чаргуецца з [ч]: пшаніца → пшанічны, як крыніца → крынічны.

04

Беглыя галосныя

Пры ўтварэнні ці змяненні слоў можа адбывацца чаргаванне галоснага гука з нулём гука: вецер — ветру ([э] // нуль гука), каласок — каласка ([о] // нуль гука). Такія галосныя называюць беглымі.

Беглыя галосныя бываюць у розных частках слова: у корані (дзень — дня, вецер — ветру), у суфіксе (сцяжок — сцяжка, сынок — сынка, гарошак — гарошку), у прыстаўцы (адабраць — адбяру, падазваць — падзаву).

Паглядзім, як гэта працуе

Каласок — каласка.

У суфіксе -ок- галосны [о] знікае пры змяненні слова: калас-ок — калас-к-а. Гэта чаргаванне [о] з нулём гука.

Параўноўваем і заўважаем

Тры віды чаргавання

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Што чаргуеццаПрыкладГукі
галосны з галоснымгорад — гарадскі[о] // [а]
галосны з галоснымсмех — усміхацца[э] // [і]
зычны з зычнымкніга — кніжны[г] // [ж]
зычны з зычнымлюбіць — люблю[б’] // [бл’]
галосны з нулём гукавецер — ветру[э] // нуль гука
галосны з нулём гукакаласок — каласка[о] // нуль гука
Прасочваем шлях

Як знайсці чаргаванне

  1. Падбяры роднаснае слова або іншую форму

    Утвары новае слова або змяні форму.

    сухі — сохнуць

  2. Выдзялі аснову ў абодвух словах

    Параўнай асновы або карані.

    сух- — сох-

  3. Знайдзі гукі, якія змяніліся

    Назаві гукі ў квадратных дужках праз //.

    [у] // [о]

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Што чаргуецца?

Параўнай пару роднасных слоў або форм і вызначы від чаргавання. Пары — з практ. 93–96.

Думай як філолаг

Адзін корань — розныя гукі

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Па-руску пішуць город — городской, а па-беларуску горад — гарадскі. Як гэта звязана з чаргаваннем гукаў?

Зверыць разважанне

У беларускай мове пад націскам вымаўляецца і пішацца о (горад), а без націску — а (гарадскі). Чаргаванне [о] // [а] перадаецца на пісьме, бо беларуская арфаграфія ў гэтым выпадку адлюстроўвае вымаўленне (аканне). У рускай мове ненаціскное о на пісьме захоўваецца, хоць вымаўляецца як [а].

Чаму ў форме ветру няма галоснага [э], які ёсць у слове вецер? Ці можна сказаць, што гэта іншы корань?

Зверыць разважанне

Гэта той самы корань у іншым варыянце: галосны [э] чаргуецца з нулём гука, г. зн. пры змяненні слова знікае (беглы галосны). Таму вецер і ветру — формы аднаго слова, а не розныя карані. Тое ж у парах дзень — дня, каласок — каласка.

Ці можна па слове пшанічны здагадацца, што яно роднаснае слову пшаніца, калі гукі ў асновах розныя?

Зверыць разважанне

Можна. Агульны сэнс (‘зроблены з пшаніцы’) і агульная частка пшані- паказваюць на роднасць, а [ц] // [ч] — звычайнае чаргаванне зычных пры ўтварэнні прыметнікаў: крыніца — крынічны, суніцы — сунічны.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Чаргаванне гукаў

    Змены галосных і зычных у аснове пры ўтварэнні ці змяненні слоў называюцца чаргаваннем гукаў.

  2. Варыянты кораня

    Чаргаванне найчасцей бывае ў корані і ўтварае варыянты кораня: поле — палі, хадзіць — хаджу.

  3. Галосныя

    Чаргуюцца [о] // [а], [э] // [а], [о] // [ы], [у] // [о], [э] // [і]: горад — гарадскі, гром — грымець.

  4. Зычныя

    Чаргуюцца [г] // [ж], [к] // [ц], [ц] // [ч], [б’] // [бл’] і інш.: кніга — кніжны, рука — руцэ.

  5. Беглыя галосныя

    Галосны можа чаргавацца з нулём гука: вецер — ветру, каласок — каласка.

  6. Словы застаюцца роднаснымі

    Нягледзячы на чаргаванне, словы з варыянтамі кораня — аднакаранёвыя: пшаніца — пшанічны.

Памятка: разбор па кроках

Касіць → кашу → карані кас- / каш- → чаргаванне [с’] // [ш].

  1. Падбяры роднаснае слова або іншую форму. Сухі — сохнуць; вецер — ветру.
  2. Параўнай асновы. Сух- — сох-; вецер- — ветр-.
  3. Назаві гукі, якія чаргуюцца. [у] // [о]; [э] // нуль гука (беглы галосны).

Цяпер растлумач: Што такое чаргаванне гукаў у аснове і якія бываюць чаргаванні?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што называецца чаргаваннем гукаў?
2. У якой частцы слова найчасцей назіраецца чаргаванне?
3. У якой пары чаргуюцца [г] // [ж]?
4. Якая форма правільная: «пішу на ру…»?
5. У якой пары ёсць беглы галосны?
6. Які дзеяслоў у 1-й асобе адзіночнага ліку ўтвораны правільна ад «купіць»?
7. Якое чаргаванне ў пары «сухі — сохнуць»?
8. Які прыметнік утвораны ад слова «золата»?
9. У якой частцы слова беглы галосны ў пары «сынок — сынка»?
10. Якое слова роднаснае слову «пшаніца» з чаргаваннем [ц] // [ч]?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑