Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 16. Правапіс прыставак, якія заканчваюцца на зычны (паўтарэнне)

Паўтараем, як пішуцца прыстаўкі на зычны: прыстаўкі на -б і -д — нязменна, а прыстаўкі на -з (-с) — у залежнасці ад першага зычнага кораня.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай услых: адшукаць, падняць, адкрылі. Ты чуеш [ат]шукаць, [ат]крылі, а пішаш д. А ў словах раскрыла і бяздонныя ўсё наадварот: як чуем, так і пішам. Чаму прыстаўкі паводзяць сябе па-рознаму?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Ад чаго залежыць напісанне прыставак, якія заканчваюцца на зычны?

01

Прыстаўкі на -б і -д

Прыстаўкі, якія заканчваюцца на -б і -д, пішуцца нязменна: абступіць, абвестка, падняць, падснежны.

Перад глухім зычным такія прыстаўкі вымаўляюцца з глухім гукам, але на пісьме гэта не перадаецца: [ат]шукаць — адшукаць, [ат]крылі — адкрылі, [ап]ступілі — абступілі. Так пішуцца прыстаўкі аб-, ад-, пад-, над-, перад-.

Паглядзім, як гэта працуе

Нялёгкая работа адшукаць нафту і падняць яе на паверхню.

Чуем [ат]шукаць, [пад]няць, а пішам прыстаўкі ад- і пад- аднолькава ва ўсіх словах.

02

Прыстаўкі на -з (-с)

Напісанне прыставак на -з (-с) залежыць ад першага зычнага гука кораня: разведаць, расклад, бяззорны, бясконца.

Перад звонкім зычным пішацца з, перад глухім — с: здабыча, разгадваць, узбегчы — раскрыла, расцвіла, ускапаць. Так пішуцца прыстаўкі раз- (рас-), без- (бяз-, бес-, бяс-), уз- (ус-), з- (с-). У прыстаўцы без- галосны пішацца па правілах якання: бяскрайнія, бяздонныя, але безбілетны, бесклапотны.

Паглядзім, як гэта працуе

Палеская зямля раскрыла свае тайны.

Корань крыл пачынаецца з глухога [к], таму пішам рас-. У слове развязаць корань пачынаецца са звонкага [в] — пішам раз-.

03

Як праверыць з ці с

Каб выбраць з ці с у прыстаўцы, вызначаем прыстаўку і корань і глядзім на першы гук кораня: звонкі зычны — пішы з, глухі зычны — пішы с.

  1. Вызначы прыстаўку і корань у слове.
  2. Назаві першы гук кораня.
  3. Звонкі зычны — пішы з; глухі зычны — пішы с.
Паглядзім, як гэта працуе

Птушка без крылаў — бяскрылая; неба без зор — бяззорнае.

Бяс|крылая: першы гук кораня [к] глухі — с. Бяз|зорнае: першы гук кораня [з] звонкі — з; атрымалася зз.

04

Гавары і пішы правільна

Пры вымаўленні свісцячыя гукі [з] і [с] у прыстаўках на зычны прыпадабняюцца да шыпячых у корані слова і разам з імі вымаўляюцца, як [ж], [ш], [шч]. На пісьме такое вымаўленне не перадаецца: [ж]аць — зжаць, [ш]ыць — сшыць, ра[шч]асаць — расчасаць.

Перад мяккімі зычнымі кораня ў прыстаўках на зычны вымаўляюцца гукі [з’] і [с’], што таксама не перадаецца на пісьме: [уз’]лесак — узлесак, [с’]церці — сцерці, [б’эз’]зямельны — беззямельны.

Паглядзім, як гэта працуе

Сшытак, зжаўцець, счарнець.

Вымаўляем [ш]ытак, [ж]аўцець, [шч]арнець, а пішам прыстаўку с- або з- і корань без змен.

Параўноўваем і заўважаем

Напісанне і вымаўленне прыставак

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Як пішаццаЯк вымаўляеццаПрыклады
з, с, як чуемсупадае з напісаннемразбор, успомніць
зз, сс[з’], [с’]ззелянець, беззямелле, рассмяяцца
зж, сш, сч[ж], [ш], [шч]зжаўцець, сшытак, счарнець
б, дчаста [п], [т]абступіць, адшукаць
Прасочваем шлях

Правяраем прыстаўку на зычны

  1. Вызначы прыстаўку і корань

    Падзялі слова на часткі.

    ра..цвіла → ра- + цві-

  2. Калі прыстаўка на -б, -д

    Пішы яе нязменна, як бы ні чулася.

    адкрылі, падхапіў

  3. Калі прыстаўка на -з (-с)

    Назаві першы гук кораня: звонкі — з, глухі — с.

    [ц] глухі → расцвіла

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Раз- ці рас-?

Вызначы першы гук кораня і выберы літару ў прыстаўцы. Словы — з практ. 104–107.

Думай як філолаг

Чуем адно — пішам іншае

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў прыстаўках на -з (-с) мы пішам так, як чуем (раскрыла — развязаць), а прыстаўкі ад-, пад-, аб- пішам аднолькава, хоць чуем [ат]крылі, [ап]ступілі?

Зверыць разважанне

Так склалася ў беларускай арфаграфіі: прыстаўкі на -з (-с) пішуцца паводле вымаўлення (перад звонкім — з, перад глухім — с), а прыстаўкі на -б і -д захоўваюць адзін выгляд ва ўсіх словах. Таму для ад-, пад-, аб- правяраць першы гук кораня не трэба — іх проста пішам нязменна.

Сябар напісаў «шытак» і «жаўцець», бо так чуе. Што ты яму растлумачыш?

Зверыць разважанне

У словах сшытак і зжаўцець ёсць прыстаўкі с- і з-. Пры вымаўленні [с] і [з] прыпадабняюцца да шыпячых [ш], [ж] у корані і зліваюцца з імі, але на пісьме гэта не перадаецца. Таму пішам сш, зж: с|шытак, з|жаўцець.

Чаму ў слове бяззорны дзве літары з, а ў слове бяскрайні — с?

Зверыць разважанне

Прыстаўка бяз- стаіць перад коранем зор, які пачынаецца са звонкага [з], таму застаецца з, і на мяжы прыстаўкі і кораня атрымліваецца зз. У слове бяскрайні корань пачынаецца з глухога [к] — таму ў прыстаўцы с.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Прыстаўкі на -б і -д

    Пішуцца нязменна: абступіць, адшукаць, падняць, падснежны.

  2. Прыстаўкі на -з (-с)

    Напісанне залежыць ад першага зычнага гука кораня: разведаць — расклад.

  3. Звонкі — з, глухі — с

    Перад звонкім зычным пішацца з (бяздонны), перад глухім — с (бяскрайні).

  4. Без- і бяз-

    У прыстаўцы без- галосны пішацца па правілах якання: бяскрылы, але безбілетны.

  5. Падваенне на мяжы

    Калі корань пачынаецца з таго ж гука, атрымліваецца зз або сс: бяззорны, рассмяяцца.

  6. Вымаўленне не перадаецца

    Сшыць, зжаць, расчасаць пішам з прыстаўкамі с-, з-, рас-, хоць чуем [ш], [ж], [шч].

Памятка: разбор па кроках

Ра..гадвае → прыстаўка ра.., корань гад → [г] звонкі → разгадвае.

  1. Вызначы прыстаўку і корань. Ра..цвіла: прыстаўка ра.., корань цві.
  2. Высветлі, на які зычны заканчваецца прыстаўка. Прыстаўкі на -б, -д пішуцца нязменна; на -з (-с) правяраем.
  3. Назаві першы гук кораня і выберы літару. [ц] глухі — пішам с: расцвіла.

Цяпер растлумач: Ад чаго залежыць напісанне прыставак, якія заканчваюцца на зычны?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як пішуцца прыстаўкі, што заканчваюцца на -б і -д?
2. Ад чаго залежыць напісанне прыставак на -з (-с)?
3. У якім слове пішацца прыстаўка рас-?
4. Як правільна напісаць: «пасажыр без білета — … пасажыр»?
5. У якім радзе ва ўсіх словах пішацца з?
6. Як вымаўляецца слова «расчасаць»?
7. Якое слова напісана правільна?
8. У якім слове на мяжы прыстаўкі і кораня пішацца сс?
9. Пра што загадка: «Хоць бяскрылы, а лятае, безгалосы — свішча»?
10. Які гук чуем у пачатку слова «узлесак»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑