Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 17. Правапіс і, й, ы пасля прыставак

Вучымся выбіраць і, й або ы на месцы каранёвага і пасля прыставак: усё залежыць ад таго, на галосны ці на зычны заканчваецца прыстаўка.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Ісці, іграць, імя — словы пачынаюцца з і. Але дадай прыстаўку: пайсці, зайграць, пайменна — і пішацца ўжо й; адысці, абыграць, безыменны — ы. А ў словах заікацца, суперінтэлект літара і застаецца. Як не заблытацца?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі на месцы каранёвага і пасля прыставак пішацца і, й, ы?

01

Й пасля прыставак на галосны

Літара й пішацца замест каранёвай і пасля прыставак на галосны: пайсці, зайграць, прайсці, пайменна.

Параўнай: ісці — пайсці, перайсці, прыйсці; іграць — зайграць, выйграць; імя — пайменна. Прыстаўкі па-, за-, пра-, пера-, пры-, вы- заканчваюцца на галосны, і пасля іх каранёвы і не ўтварае асобнага склада — пішам й.

Паглядзім, як гэта працуе

Вось і сёння да гераічнай Зоркі прыйшло шмат народу.

Прыйшло — прыстаўка пры- на галосны, корань ішл (ісці): замест і пішацца й.

02

Ы пасля прыставак на зычны

Літара ы пішацца замест каранёвай і пасля прыставак на зычны: адысці, абыграць, безыменны, дэзынфармацыя, дэзынфекцыя.

Прыстаўкі ад-, аб-, пад-, раз-, уз-, без-, дэз- заканчваюцца на цвёрды зычны, і пасля іх вымаўляецца і пішацца [ы]: узышла, падыходзяць, разыграць, спадылба.

Паглядзім, як гэта працуе

Пасля Вялікай Айчыннай вайны на гэтым месцы ўзвялі абеліск у памяць пра безыменных герояў. Людзі падыходзяць да Вечнага агню.

Без|ыменных (імя), пад|ыходзяць (падысці): прыстаўкі на зычны, таму замест і пішацца ы.

03

Калі і захоўваецца

Каранёвая і захоўваецца на пісьме:

  • калі гук [і] утварае склад: за-і-ка, за-і-кацца, аб’-і-нець, пра-ін-фармаваць, за-і-скрыцца;
  • пасля прыставак між-, звыш-, контр-, супер-, гіпер-: міжінстытуцкі, звышімклівы, контрідэя, суперінтэлект, гіперінфляцыя.

Пасля прыстаўкі на зычны перад і, які ўтварае склад, ставіцца апостраф: аб’інець.

Паглядзім, як гэта працуе

Цімка ці ад хвалявання, ці ад холаду пачаў заікацца. Уклад дзядоў ніхто не пераіначыць.

За-і-кац-ца, пе-ра-і-на-чыць: гук [і] ўтварае асобны склад, таму пішацца і.

Параўноўваем і заўважаем

І, й, ы пасля прыставак

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыстаўкаПішаццаПрыклады
на галосныйпайсці, зайграць, пайменна
на галосны, [і] — складізаікацца, праінфармаваць
на зычныыадысці, абыграць, безыменны
між-, звыш-, контр-, супер-, гіпер-ісуперінтэлект, контрідэя
04

Гавары і пішы правільна

Каранёвая літара і ў словах з прыстаўкай на галосны служыць для абазначэння на пісьме двух гукаў — [й] і [і]. Вымаўляем: за[йі]кацца, за[йі]скрыцца, аб[йі]нець. Пішам: заікацца, заіскрыцца, аб’інець.

У словах з прыстаўкай на зычны каранёвая літара і выкарыстоўваецца для абазначэння гука [ы]. Вымаўляем: між[ы]нстытуцкі, звыш[ы]дэйны, контр[ы]гра. Пішам: міжінстытуцкі, звышідэйны, контрігра.

Паглядзім, як гэта працуе

Суперінтэлект — вымаўляем супер[ы]нтэлект.

Пасля прыстаўкі супер- пішацца і, але чуецца [ы]. Пішам паводле правіла, а не паводле вымаўлення.

Прасочваем шлях

Парадак дзеянняў пры напісанні й і ы

  1. Знайдзі прыстаўку і корань

    Графічна абазнач іх у слове.

    па|..менна: корань ім (імя)

  2. Вызначы, на галосны ці зычны заканчваецца прыстаўка

    Пра- — на галосны, пад- — на зычны.

    па- — на галосны

  3. Выберы літару

    Прыстаўка на галосны — пішы й, на зычны — пішы ы (калі [і] не ўтварае склада і прыстаўка не між-, звыш-, контр-, супер-, гіпер-).

    пайменна; але безыменны

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

І, й ці ы?

Знайдзі прыстаўку, вызначы, на што яна заканчваецца, і выберы літару. Словы — з практ. 110–115.

Думай як філолаг

Адна літара — тры варыянты

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пішам зайграць, але заікацца? Прыстаўка ў абодвух словах адна — за-.

Зверыць разважанне

Важна, ці ўтварае гук [і] асобны склад. У слове зайграць (зай-граць) [і] не ўтварае склада і зліваецца з прыстаўкай — пішам й. У слове заікацца (за-і-кац-ца) [і] — асобны склад, таму каранёвая і захоўваецца.

Чаму пасля прыстаўкі без- пішам ы (безыменны), а пасля прыстаўкі супер- — і (суперінтэлект), хоць абедзве заканчваюцца на зычны?

Зверыць разважанне

Агульнае правіла: пасля прыставак на зычны замест каранёвага і пішацца ы. Але для прыставак між-, звыш-, контр-, супер-, гіпер- правілы робяць выключэнне: пасля іх каранёвая і захоўваецца на пісьме, хоць вымаўляецца [ы] — супер[ы]нтэлект.

Навошта ў слове аб’інець апостраф?

Зверыць разважанне

Каранёвая і тут абазначае два гукі — [й] і [і]: аб[йі]нець. Пасля прыстаўкі на зычны перад такім і ставіцца апостраф, ён аддзяляе прыстаўку і паказвае, што чуецца [й]. Без апострафа давялося б чытаць [аб’і] або [абы].

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Й пасля галоснага

    Пасля прыставак на галосны замест каранёвага і пішацца й: пайсці, зайграць, пайменна.

  2. Ы пасля зычнага

    Пасля прыставак на зычны замест каранёвага і пішацца ы: адысці, абыграць, безыменны.

  3. Калі [і] — склад

    Каранёвая і захоўваецца, калі гук [і] ўтварае склад: заікацца, праінфармаваць, аб’інець.

  4. Асаблівыя прыстаўкі

    Пасля між-, звыш-, контр-, супер-, гіпер- пішацца і: міжінстытуцкі, суперінтэлект.

  5. Вымаўленне і пісьмо

    Пасля прыставак на галосны і абазначае [йі] (за[йі]кацца), пасля прыставак на зычны — [ы] (контр[ы]гра).

  6. Дзеянні па парадку

    Знайдзі прыстаўку і корань, вызначы, на што заканчваецца прыстаўка, і толькі потым выбірай літару.

Памятка: разбор па кроках

Пад..ходзяць → прыстаўка пад- на зычны → замест і пішам ы → падыходзяць.

  1. Знайдзі прыстаўку і корань. Без|..менны: прыстаўка без-, корань ім (імя).
  2. Вызначы, на галосны ці на зычны заканчваецца прыстаўка. Без- заканчваецца на зычны з.
  3. Выберы літару. Пасля прыстаўкі на зычны — ы: безыменны.

Цяпер растлумач: Калі на месцы каранёвага і пасля прыставак пішацца і, й, ы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што пішацца замест каранёвага і пасля прыставак на галосны, калі [і] не ўтварае склада?
2. Што пішацца замест каранёвага і пасля прыставак на зычны?
3. У якім слове пішацца й?
4. Як пішацца слова?
5. У якім слове каранёвая і захоўваецца, бо [і] ўтварае склад?
6. Пасля якой прыстаўкі каранёвая і захоўваецца?
7. Як вымаўляецца слова «контрігра»?
8. Які фразеалагізм мае значэнне ‘марна прапасці’?
9. У якім радзе ва ўсіх словах пішацца ы?
10. Як правільна напісаць слова «дэз..нфекцыя»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑