Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 18. Утварэнне слоў. Утваральная аснова (азнаямленне)

Знаёмімся са словаўтварэннем: якія словы называюцца вытворнымі, што такое ўтваральная аснова, як яе знайсці і як пабудаваць словаўтваральны ланцужок.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У вершы В. Жуковіча ёсць праспект Баравы, плошча Бярозак і прыпынак Грыбны. Параўнай: бор — баравы, бяроза — бярозка, грыб — грыбны. Якое слова ў кожнай пары з’явілася раней, а якое ўтварылася ад яго?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое ўтваральная аснова і як яе вызначыць?

01

Словаўтварэнне і вытворныя словы

Словаўтварэнне — гэта працэс утварэння новых слоў. Словы, якія ўтварыліся ад іншых, называюцца вытворнымі.

Значэнне вытворных слоў можна растлумачыць шляхам падбору аднакаранёвых: баравы — той, які адносіцца да бору, бярозка — малая бяроза, грыбны — той, дзе многа грыбоў. Вытворныя словы, акрамя кораня, у аснове маюць іншыя марфемы: баравы, бярозка, грыбны.

Паглядзім, як гэта працуе

Спеюць суніцы раней за чарніцы, а самі чарніцы — раней за брусніцы.

Чарніцы — вытворнае слова: яго значэнне тлумачыцца праз прыметнік чорны (‘чорныя ягады’). Для слоў суніцы і брусніцы ў сучаснай мове такога слова-тлумачэння няма.

02

Утваральная аснова

Усе вытворныя словы маюць утваральную аснову. Утваральная аснова — гэта слова (шумець → зашумець) ці аснова (чорн(ы) → чарніцы), што паслужылі для ўтварэння слова.

Каб вызначыць утваральную аснову, трэба вытворнае слова і слова, ад якога яно ўтварылася, запісаць у пачатковай форме: чарніцы ← чорн(ы), прамінуць ← мінуць. Утваральную аснову шукаюць не ў самім вытворным слове, а ў тым, ад якога яно ўтварылася: маліннік ← малін(ы), бярозка ← бяроз(а). Утваральная аснова графічна абазначаецца прамой лініяй.

Паглядзім, як гэта працуе

Дабрыня ← добр(ы); выгадаваць ← гадаваць.

Дабрыня ўтварылася ад асновы прыметніка добры пры дапамозе суфікса; выгадаваць — ад цэлага слова гадаваць пры дапамозе прыстаўкі вы-.

Параўноўваем і заўважаем

Вытворнае слова і ўтваральная аснова

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Вытворнае словаУтваральная асноваСродак утварэння
зашумецьшумецьпрыстаўка за-
прамінуцьмінуцьпрыстаўка пра-
чарніцычорн(ы)суфікс -іц-
бярозкабяроз(а)суфікс -к-
маліннікмалін(ы)суфікс -нік-
чарнічнікчарніц(ы)суфікс -нік-, [ц] // [ч]
03

Найбольш блізкае слова

Пры вызначэнні ўтваральнай асновы трэба шукаць не любое аднакаранёвае слова, а найбольш «роднае», найбольш блізкае па значэнні да вытворнага.

Назоўнік чарнічнік мае значэнне ‘кусцікі, на якіх растуць чарніцы’, а значэнне назоўніка чарніцы тлумачыцца праз прыметнік чорны — ‘чорныя ягады’. Утваральную аснову для назоўніка чарнічнік шукаем у слове чарніц(ы), а для назоўніка чарніцы — у слове чорн(ы). Памятаем, што пры словаўтварэнні можа адбывацца чаргаванне гукаў: чарніцы → чарнічнік ([ц] // [ч]).

Паглядзім, як гэта працуе

Разносчык ← разнос(іць); наладчык ← наладзі(ць).

Разносчык — той, хто разносіць: бліжэй за ўсё па значэнні дзеяслоў разносіць, а не дзеяслоў насіць.

04

Мадэлі ўтварэння слоў

Новыя словы ўтварыліся і працягваюць утварацца на аснове вядомых нам лексічных адзінак па пэўных правілах і мадэлях.

  • «назоўнік + суфікс -чанін- → назоўнік са значэннем ‘асоба паводле месца жыхарства’»: мінчанін, гамяльчанін, віцябчанін;
  • «прыстаўка за- + дзеяслоў → дзеяслоў са значэннем ‘пачаць дзеянне’»: засмяяцца, закрычаць, закаркаць.
Паглядзім, як гэта працуе

Мёд → мядовы; маліны → малінавы; яблыкі → яблычны.

Назвы начынак утвораны па мадэлі «назоўнік + суфікс → прыметнік»: мяд-ов-ы, малін-ав-ы, яблыч-н-ы. Пры гэтым бываюць чаргаванні: [о] // [а] (мёд — мядовы), [к] // [ч] (яблык — яблычны).

05

Словаўтваральны ланцужок

Аднакаранёвыя словы могуць быць запісаны ў выглядзе словаўтваральнага ланцужка: чорн(ы) → чарніц(ы) → чарнічны. Словы чарніцы і чарнічны маюць розныя ўтваральныя асновы.

Кожнае наступнае слова ланцужка ўтвараецца ад папярэдняга: дзед → прадзед → прапрадзед; салома → саломіна → саломінка; белы → бяліць → пабяліць.

Паглядзім, як гэта працуе

Біятлон → біятланіст → біятланістка.

Біятланіст ← біятлон (суфікс -іст-), біятланістка ← біятланіст (суфікс -к-). У кожнага слова свая ўтваральная аснова.

Прасочваем шлях

Як вызначыць утваральную аснову

  1. Растлумач значэнне вытворнага слова

    Падбяры аднакаранёвае слова, праз якое тлумачыцца значэнне.

    маліннік — месца, дзе растуць маліны

  2. Запішы абодва словы ў пачатковай форме

    Вытворнае слова і слова, ад якога яно ўтварылася.

    маліннік ← маліны

  3. Адкінь канчатак ва ўтваральным слове

    Утваральную аснову шукаем у тым слове, ад якога ўтварылася вытворнае.

    малін(ы)

  4. Абазнач утваральную аснову прамой лініяй

    Калі ёсць чаргаванне, назаві яго.

    малін(ы) → маліннік

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ад чаго ўтварылася слова?

Растлумач значэнне вытворнага слова і вызначы, якой часцінай мовы з’яўляецца ўтваральнае слова. Словы — з параграфа і практ. 117–122.

Думай як філолаг

Шукаем «роднае» слова

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Аднакласніца лічыць, што ўтваральная аснова слова чарнічнік — чорн(ы), бо корань той самы. Ці мае яна рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Утваральную аснову шукаюць у найбольш блізкім па значэнні слове. Чарнічнік — ‘кусцікі, на якіх растуць чарніцы’, значыць, ён утварыўся ад слова чарніцы: чарніц(ы) → чарнічнік. А ўжо чарніцы ўтварыліся ад чорн(ы). Чорны — пачатак ланцужка, а не непасрэднае ўтваральнае слова.

Чаму чарніцы — вытворнае слова, а суніцы — не, хоць заканчэнне ў іх аднолькавае?

Зверыць разважанне

Вытворнае слова мае значэнне, якое тлумачыцца праз іншае слова: чарніцы — ‘чорныя ягады’ (ад чорны). Для слова суніцы ў сучаснай мове няма слова, праз якое тлумачылася б яго значэнне, таму яно невытворнае, хоць і падобна гучыць.

Чаму ў словаўтваральным ланцужку дзед → прадзед → прапрадзед слова прапрадзед утворана ад прадзед, а не ад дзед?

Зверыць разважанне

Прапрадзед — ‘бацька прадзеда’, значэнне тлумачыцца праз слова прадзед. Таму яго ўтваральная аснова — прадзед, а прыстаўка пра- далучаецца яшчэ раз. Кожнае слова ланцужка ўтвараецца ад папярэдняга і мае сваю ўтваральную аснову.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Словаўтварэнне

    Словаўтварэнне — гэта працэс утварэння новых слоў: бор → баравы.

  2. Вытворныя словы

    Словы, якія ўтварыліся ад іншых, называюцца вытворнымі; у іх аснове, акрамя кораня, ёсць іншыя марфемы: бярозка.

  3. Утваральная аснова

    Гэта слова (шумець → зашумець) ці аснова (чорн(ы) → чарніцы), што паслужылі для ўтварэння слова.

  4. Дзе шукаць

    Утваральную аснову шукаюць не ў самім вытворным слове, а ў тым, ад якога яно ўтварылася: бярозка ← бяроз(а).

  5. Самае блізкае слова

    Утваральнае слова — найбольш блізкае па значэнні: чарнічнік ← чарніц(ы), а не чорн(ы).

  6. Мадэлі і ланцужкі

    Словы ўтвараюцца па мадэлях (мінчанін, засмяяцца) і складаюць ланцужкі: чорны → чарніцы → чарнічны.

Памятка: разбор па кроках

Прамінуць → ад слова мінуць → утваральная аснова мінуць (цэлае слова), прыстаўка пра-.

  1. Растлумач значэнне вытворнага слова. Чарнічнік — кусцікі, на якіх растуць чарніцы.
  2. Знайдзі найбольш блізкае па значэнні слова і запішы яго ў пачатковай форме. Чарніцы (а не чорны).
  3. Абазнач утваральную аснову. Чарніц(ы) → чарнічнік, чаргаванне [ц] // [ч].

Цяпер растлумач: Што такое ўтваральная аснова і як яе вызначыць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое словаўтварэнне?
2. Якія словы называюцца вытворнымі?
3. Што такое ўтваральная аснова?
4. Якое слова з’яўляецца вытворным?
5. Якая ўтваральная аснова ў слова «чарнічнік»?
6. Дзе шукаюць утваральную аснову?
7. Па якой мадэлі ўтварылася слова «гамяльчанін»?
8. Які словаўтваральны ланцужок пабудаваны правільна?
9. Якое чаргаванне адбылося пры ўтварэнні: чарніцы → чарнічны?
10. Як графічна абазначаецца ўтваральная аснова?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑