Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 19. Спосабы ўтварэння слоў: прыставачны, суфіксальны, прыставачна-суфіксальны

Знаёмімся з трыма спосабамі ўтварэння слоў — прыставачным, суфіксальным і прыставачна-суфіксальным — і вучымся вызначаць, якая марфема ўтварыла новае слова.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай тры пары: горад → прыгарад, ліст → лісток, лес → узлесак. У першым слове з’явілася толькі прыстаўка, у другім — толькі суфікс, а ў трэцім — адразу і прыстаўка, і суфікс. Ад гэтага і залежыць назва спосабу ўтварэння.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як вызначыць, якім спосабам утворана слова: прыставачным, суфіксальным ці прыставачна-суфіксальным?

01

Прыставачны спосаб

Словы ў мове ўтвараюцца пры дапамозе розных спосабаў. Спосаб утварэння слоў пры дапамозе прыставак называецца прыставачным. Пры словаўтварэнні прыстаўкі далучаюцца да ўсяго слова: пры + горад → прыгарад, да + ваенны → даваенны, ад + спяваць → адспяваць. Усё слова з’яўляецца ўтваральнай асновай.

Прыстаўка не мяняе часціну мовы: ад назоўніка атрымліваецца назоўнік, ад дзеяслова — дзеяслоў. Яна дадае новае значэнне: пад- — ‘частка чаго-небудзь’ (падраздзел), перад- — ‘тое, што папярэднічае’ (перадумова), не- — ‘адмаўленне’ (ненатуральны).

Паглядзім, як гэта працуе

Пункт → падпункт, умова → перадумова, шчыры → няшчыры, існаваць → суіснаваць, ляцець → узляцець.

Да ўсяго слова далучылася толькі прыстаўка. Прыстаўкі на з/с пішуцца так, як вымаўляюцца (узляцець, ускінуць), а не- ў першым складзе перад націскам пішацца як ня- (няшчы́ры).

02

Суфіксальны спосаб

Утварэнне слоў розных часцін мовы пры дапамозе суфікса называецца суфіксальным спосабам утварэння. Суфікс далучаецца да асновы слова: ліст + ок → лісток, восень + ск → восеньскі, бел(ы) + е → бялець.

Пры далучэнні суфікса да ўтваральнай асновы ў ёй могуць адбывацца змены: зямл(я) + к → зямелька (чаргаванне гукаў: нуль гука // [э]). Суфікс можа ўтварыць слова іншай часціны мовы: ад прыметніка белы — дзеяслоў бялець.

Паглядзім, як гэта працуе

Футбол → футбаліст, тэніс → тэнісіст; халодны → халаднік.

Назвы спартсменаў утвораны ад назваў відаў спорту пры дапамозе суфікса -іст-. Халаднік — гэта халодны суп: да асновы халодн- далучыўся суфікс -ік-, і атрымаўся назоўнік.

03

Прыставачна-суфіксальны спосаб

Прыставачна-суфіксальны спосаб утварэння слоў — гэта адначасовае далучэнне да ўтваральнай асновы суфікса і прыстаўкі: лес → уз + лес + ак → узлесак, край → бяс + край + н → бяскрайні, зямл(я) → пры + зямл + і → прызямліць. Прыстаўка і суфікс далучаюцца да ўтваральнай асновы.

Заўвага! Не могуць адначасова далучацца да ўтваральнай асновы дзве прыстаўкі ці два суфіксы.

Паглядзім, як гэта працуе

Вуха → навушнік, гара → прыгорак, барада → падбародак, новы → абнавіць.

Слоў «падбарода» ці «барадак», «прыгара» ці «горак» з патрэбным значэннем няма: прыстаўка і суфікс з’явіліся адначасова.

Параўноўваем і заўважаем

Тры спосабы ўтварэння слоў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабШто далучаеццаПрыклад
прыставачныпрыстаўка да ўсяго словагорад → прыгарад
суфіксальнысуфікс да ўтваральнай асновыліст → лісток
прыставачна-суфіксальныпрыстаўка і суфікс адначасовалес → узлесак
прыставачныпрыстаўка не- / ня-шчыры → няшчыры
суфіксальнысуфікс з чаргаваннемзямля → зямелька
04

Як не памыліцца

Спосаб утварэння вызначаюць, параўноўваючы слова з тым словам, ад якога яно непасрэдна ўтворана, і з яго ўтваральнай асновай.

Не кожнае слова, якое пачынаецца з пры-, на-, пад-, мае прыстаўку. У слове прыгажосць няма прыстаўкі: яно ўтворана ад прыгожы суфіксальным спосабам. Падарунак утвораны ад падарыць пры дапамозе суфікса -унак-, а начальнік — ад начальны пры дапамозе суфікса -ік-.

Паглядзім, як гэта працуе

Хмара → хмарны → хмарнасць; каса → касіць → скасіць; ліст → лісток → лісточак.

У словаўтваральным ланцужку кожнае слова ўтворана ад папярэдняга: хмарнасць — ад хмарны (суфіксальны спосаб), скасіць — ад касіць (прыставачны спосаб).

Прасочваем шлях

Як вызначыць спосаб утварэння слова

  1. Знаходзім слова, ад якога ўтворана

    Тлумачым значэнне праз аднакаранёвае слова.

    прыгорак — ‘невялікая гара, узгорак’ ← гара

  2. Вылучаем утваральную аснову

    Адкідаем канчатак, заўважаем чаргаванне гукаў.

    гар(а) → гор- (чаргаванне а // о)

  3. Глядзім, што далучылася

    Прыстаўка, суфікс ці абедзве марфемы адначасова.

    пры + гор + ак

  4. Называем спосаб

    Прыстаўка і суфікс з’явіліся разам — прыставачна-суфіксальны.

    гара → прыгорак

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якім спосабам утворана слова?

Успомні, ад якога слова ўтворана прапанаванае, і раскладзі словы па спосабах утварэння. Словы — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Спосаб вызначае значэнне, а не першыя літары

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Аднакласнік сцвярджае: «Падарунак і падбародак утвораны аднолькава — абодва пачынаюцца з пад- і канчаюцца на -ак». Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Падбародак — ‘частка твару пад барадой’: пад + барод + ак, прыстаўка і суфікс далучыліся адначасова (прыставачна-суфіксальны спосаб). Падарунак — ‘тое, што падорана’: яго ўтварае дзеяслоў падарыць, да асновы падар- далучыўся суфікс -унак- (суфіксальны спосаб), а пад- тут не прыстаўка. Спосаб вызначаем па значэнні і па слове, ад якога ўтворана слова, а не па першых літарах.

Чаму слова «бяскрайні» нельга лічыць утвораным прыставачным спосабам ад слова «крайні»?

Зверыць разважанне

Слова крайні азначае ‘які знаходзіцца на самым краі’, а бяскрайні — ‘які не мае краю’. Значэнне бяскрайні тлумачыцца праз слова край, а не праз крайні. Значыць, да асновы край- адначасова далучыліся прыстаўка бяс- і суфікс -н-: спосаб прыставачна-суфіксальны.

Чаму ў слове «узлесак» прыстаўка і суфікс павінны далучацца адначасова? Ці можна атрымаць яго па чарзе — спачатку прыстаўкай, потым суфіксам?

Зверыць разважанне

Каб утварыць слова па чарзе, патрэбна прамежкавае слова: «узлес» (з прыстаўкай) ці «лесак» (з суфіксам) у патрэбным значэнні. Такіх слоў няма, а лясок мае іншы суфікс і значэнне ‘невялікі лес’. Таму ўзлесак (‘край лесу’) утвараецца адразу ад слова лес: уз + лес + ак.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Прыставачны спосаб

    Прыстаўка далучаецца да ўсяго слова, і ўсё слова — утваральная аснова: пры + горад → прыгарад.

  2. Суфіксальны спосаб

    Суфікс далучаецца да асновы слова: ліст + ок → лісток, бел(ы) + е → бялець.

  3. Змены ў аснове

    Пры далучэнні суфікса ў аснове могуць чаргавацца гукі: зямля → зямелька.

  4. Прыставачна-суфіксальны

    Прыстаўка і суфікс далучаюцца адначасова: лес → узлесак, край → бяскрайні.

  5. Дзве аднолькавыя марфемы — не

    Адначасова не могуць далучацца дзве прыстаўкі ці два суфіксы.

  6. Правяраем па значэнні

    Спосаб вызначаем, параўноўваючы слова з тым, ад якога яно ўтворана непасрэдна: прыгажосць ← прыгожы (суфіксальны).

Памятка: разбор па кроках

Узлесак — назоўнік; пачатковая форма — узлесак; ‘край лесу’; утвораны ад слова лес; утваральная аснова лес-; словаўтваральныя марфемы — прыстаўка уз- і суфікс -ак-; спосаб — прыставачна-суфіксальны.

  1. Знайдзі слова, ад якога ўтворана. Прыгорак — невялікая гара: утварае слова гара.
  2. Вылучы ўтваральную аснову. Гар(а) → аснова гор- (чаргаванне а // о).
  3. Пабач, што далучылася, і назаві спосаб. Пры + гор + ак — прыстаўка і суфікс адначасова: прыставачна-суфіксальны.

Цяпер растлумач: Як вызначыць, якім спосабам утворана слова: прыставачным, суфіксальным ці прыставачна-суфіксальным?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які спосаб утварэння называецца прыставачным?
2. Якое слова ўтворана суфіксальным спосабам?
3. Якое слова ўтворана прыставачна-суфіксальным спосабам?
4. Якое чаргаванне адбываецца пры ўтварэнні зямля → зямелька?
5. Што не можа адначасова далучацца да ўтваральнай асновы?
6. У якім радзе ўсе словы ўтвораны прыставачным спосабам?
7. Ад якога слова ўтворана слова «халаднік»?
8. Які прыметнік утвораны правільна па мадэлі без-/бяз-/бес-/бяс- + аснова + н?
9. Якое слова — «трэцяе лішняе» ў радзе падаконнік, падарунак, падбародак?
10. Якое слова прапушчана ў ланцужку «каса — … — скасіць»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑