Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 20. Складанне слоў і асноў. Утварэнне і правапіс складаных слоў

Вучымся адрозніваць тры віды складання — асноваскладанне, складана-суфіксальны спосаб і словаскладанне — і правільна пісаць галосныя ў складаных словах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Мастацкія вырабы з саломкі называюць «беларускім золатам». Прачытай слова саломапляценне: у ім схаваліся два словы — салома і плесці, а паміж імі стаіць літара а. Як з’яўляюцца такія словы і як не памыліцца ў іх напісанні?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як утвараюцца складаныя словы і ад чаго залежыць напісанне галосных у іх першай частцы?

01

Складанне і складаныя словы

Словы могуць утварацца шляхам складання. Складанне — гэта спосаб утварэння слоў ад дзвюх і больш утваральных асноў: мала + прыкметны → малапрыкметны, беларуск(і) + а + руск(і) → беларуска-рускі. Такія словы называюцца складанымі.

Складаныя словы ўтвараюцца шляхам:

  • асноваскладання: хлеб + а + завод → хлебазавод;
  • асноваскладання з суфіксацыяй (складана-суфіксальны спосаб): зямл(я) + е + капа(ць) + льн → землекапальны;
  • словаскладання: вечна + зялёны → вечназялёны.
Паглядзім, як гэта працуе

Цёмн(ы) + а + зялён(ы) → цёмна-зялёны; сыр(ы) + а + ес(ці) + к → сыраежка; глыбока + паважаны → глыбокапаважаны.

У цёмна-зялёны злучаюцца дзве асновы, у сыраежка да асноў далучаецца яшчэ суфікс -к-, а глыбокапаважаны складаецца з двух цэлых слоў без злучальнай галоснай.

Параўноўваем і заўважаем

Тры віды складання

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ВідШто злучаеццаПрыклад
асноваскладаннеаснова + злучальная галосная + асновахлебазавод
складана-суфіксальныасновы + злучальная галосная + суфіксземлекапальны, сыраежка
словаскладаннецэлае слова + цэлае словавечназялёны
02

Злучальныя галосныя

Злучыць асновы ў адно складанае слова дапамагаюць злучальныя галосныя а, о, е, я: ярк(і) + а + чырвон(ы) → ярка-чырвоны; падобны да зерня → зерн(е) + е + падобн(ы) → зернепадобны; валакно з лёну → лён + о + валакн(о) → ільновалакно.

Напісанне злучальных галосных а, о, е, я падпарадкоўваецца правілам «Правапіс о, э, а», «Правапіс е, ё, я», якія прымяняюцца для напісання арфаграм у простых словах.

ЛітараКалі пішаццаПрыклад
опад націскамільноўборка
ане пад націскамхлебароб
ене ў першым складзе перад націскамземлетрасенне
яу першым складзе перад націскамсінявокі
03

О ці а ў першай частцы

Каб выбраць о ці а ў першай частцы складанага слова, падзялі слова на часткі (асновы) і вызначы месца націску ў другой аснове. Калі націск падае на першы склад другой асновы, у першай частцы слова пішы а; калі націск падае не на першы склад другой асновы, у першай частцы слова пішы о.

Калі націск у другой частцы стаіць далёка ад яе пачатку, першая частка вымаўляецца з дадатковым (пабочным) націскам — і о ў ёй захоўваецца.

Паглядзім, як гэта працуе

Чарнабро́вы — чорнабаро́ды; вадасхо́вішча — водакана́л; дабрая́касна — добрасумле́нна.

У словах бро́-вы, схо́-віш-ча, я́-кас-на націск на першым складзе — пішам а. У словах ба-ро́-ды, ка-на́л, сум-ле́н-на націск не на першым складзе — пішам о.

04

Нязменныя часткі і літара э

У складаных словах часткі што-, ста-, аснова-, слова-, мова-, фота-, мота-, кіна- пішуцца нязменна: штогод, стагадовы, асноваскладанне, словатворчасць, мовавед, фотакамера, мотаспорт, кінатэатр.

Але: фатограф, фатаграфія, матавоз, матацыкл.

У першай частцы складаных слоў э захоўваецца: мэтанакіраваны, рэдкалессе, тэлерэклама, шэравокі.

Выключэнне. У словах з першай часткай шэсць [э] чаргуецца з [а], што адлюстроўваецца на пісьме: шэсць год → шасцігадовы, шэсць знакаў → шасцізначны.

Паглядзім, як гэта працуе

Фотаздымак, фотаатэлье, фотаапарат — але фатаграфія.

Фота- ў складаных словах пішацца нязменна, а ў словах фатограф і фатаграфія ненаціскное о пішацца як а па агульным правіле.

Прасочваем шлях

Як выбраць о ці а ў складаным слове

  1. Правяраем нязменныя часткі

    што-, ста-, аснова-, слова-, мова-, фота-, мота-, кіна- не мяняюцца; э захоўваецца.

    стагоддзе, мотапрабег, тэлерэклама

  2. Дзелім слова на асновы

    Знаходзім першую і другую часткі.

    ч?рн-а-бровы

  3. Ставім націск у другой аснове

    Дзелім другую частку на склады.

    бро́-вы — націск на першым складзе

  4. Выбіраем літару

    Першы склад пад націскам — а; не першы — о.

    чарнабровы, але чорнабароды

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якая літара ў складаным слове?

Устаў прапушчаную літару: падумай пра нязменныя часткі, захаванне э і месца націску ў другой аснове.

Думай як філолаг

Таямніцы складаных слоў

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму пішам «чарнабровы», але «чорнабароды», хоць абодва словы пачынаюцца ад слова чорны?

Зверыць разважанне

Справа ў націску другой часткі. У слове бро́вы націск на першым складзе — ён стаіць побач з першай часткай, і тая вымаўляецца без націску: [чарнабровы], таму пішам а. У слове баро́ды націск далёка ад пачатку, і першая частка атрымлівае дадатковы (пабочны) націск: [чорнабароды]. Пад націскам о захоўваецца, таму пішам о.

Чаму пішам «фотаздымак», «фотаапарат», але «фатограф», «фатаграфія»?

Зверыць разважанне

Фота- — нязменная частка складаных слоў, як кіна-, мота-, слова-: яна пішацца аднолькава ва ўсіх такіх словах. А фатограф і фатаграфія ў беларускай мове пішуцца па агульным правіле акання: ненаціскное о пасля цвёрдага зычнага перадаецца літарай а. Гэтыя словы правіла называе асобна — «Але: фатограф, фатаграфія, матавоз, матацыкл».

Злучальная галосная ёсць у словах хлебароб і сінявокі, а ў слове глыбокапаважаны яе няма. Чаму?

Зверыць разважанне

У хлебароб і сінявокі злучаюцца асновы (хлеб-, сін-), і каб злучыць іх, патрэбна злучальная галосная а, я. Глыбокапаважаны ўтворана словаскладаннем: злучаюцца два цэлыя словы глыбока і паважаны, апошняе а належыць самому слову глыбока, і злучальная галосная не патрэбна.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Складанне

    Складанне — спосаб утварэння слоў ад дзвюх і больш утваральных асноў; такія словы складаныя.

  2. Тры віды

    Асноваскладанне (хлебазавод), складана-суфіксальны спосаб (землекапальны), словаскладанне (вечназялёны).

  3. Злучальныя галосныя

    Асновы злучаюць галосныя а, о, е, я; у словаскладанні іх няма: глыбокапаважаны.

  4. Як для простых слоў

    Злучальныя галосныя пішуцца па правілах «Правапіс о, э, а» і «Правапіс е, ё, я»: хлебароб, сінявокі, землетрасенне.

  5. О ці а

    Націск на першым складзе другой асновы — у першай частцы а (чарнабровы), не на першым — о (чорнабароды).

  6. Нязменныя часткі

    Што-, ста-, фота-, кіна- і інш. не мяняюцца, э захоўваецца (тэлерэклама), але шасцігадовы, фатограф.

Памятка: разбор па кроках

Вадаплаўны: вад-а-плаўны → другая аснова пла́ў-ны → націск на першым складзе → у першай частцы а: вадаплаўны.

  1. Падзялі складанае слова на асновы. Чорн-а-бароды: першая частка чорн-, другая — бароды.
  2. Вызначы месца націску ў другой аснове. Ба-ро́-ды: націск падае не на першы склад.
  3. Выберы літару ў першай частцы. Націск не на першым складзе — пішам о: чорнабароды.

Цяпер растлумач: Як утвараюцца складаныя словы і ад чаго залежыць напісанне галосных у іх першай частцы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое складанне?
2. Якое слова ўтворана словаскладаннем?
3. Якія галосныя з’яўляюцца злучальнымі ў складаных словах?
4. У якім слове ў першай частцы пішацца о?
5. Якое слова напісана з памылкай?
6. Дзе правільна ўстаўлена літара?
7. Калі злучальная галосная перадаецца літарай я?
8. Якая назва населенага пункта напісана правільна па-беларуску?
9. Якое слова пішацца з а ў першай частцы, хоць фота-, мота- звычайна нязменныя?
10. Якім спосабам утворана слова «землекапальны»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑