Тэкст

§ 3. Паглыбленне паняцця пра апавяданне, апісанне і разважанне

Паглыбім веды пра тры тыпы маўлення — апавяданне, апісанне і разважанне: іх будову, апорныя словы і тое, навошта апісанне ўводзяць у апавяданне.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай тры ўрыўкі пра Францыска Скарыну. У першым малы Францішак робіць пячатку і пэцкае абрус. У другім — помнік Скарыну ў Полацку. У трэцім даказваецца, што Скарына — наш гонар. Тэма адна, а тэксты зусім розныя. Чаму?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца апавяданне, апісанне і разважанне і як яны спалучаюцца ў адным тэксце?

01

Апавяданне

Апавяданне — тып маўлення, у якім расказваецца пра падзеі, дзеянні ў іх паслядоўнасці. Будова апавядання: пачатак дзеяння → развіццё дзеяння → заканчэнне дзеяння.

Да апавядання можна паставіць пытанне: што адбылося? Апорнымі словамі ў ім часта бываюць дзеясловы, якія называюць дзеянні: падкраўся, упала, падлятала, па́дала, адвяла́, узнялася, паляцела (практ. 19).

Паглядзім, як гэта працуе

Аднаго разу малы Францішак надумаў зрабіць сабе пячатку. Акуратна вы́разаў на дошчачцы літары, а пасля ўзяў з печы са́жу, змяшаў са шмальцам і густа намазаў пячатку. А потым прыклаў яе да тонкага беласнежнага абруса… (Паводле А. Клышкі)

Пачатак дзеяння — Францішак надумаў зрабіць пячатку; развіццё — выразаў літары, намазаў, прыклаў да абруса; заканчэнне — перавярнуў абрус і ўбачыў слова СКОРИНА.

02

Апісанне

Апісанне — тып маўлення, у якім пералічваюцца прыметы прадмета, жывёлы, чалавека, з’явы. Будова апісання: агульнае ўяўленне аб прадмеце апісання → пералік яго характэрных прымет → ацэнка прадмета, адносіны да яго.

Да апісання ставім пытанне: які? якая? якое? Апорнымі ў ім часта бываюць назоўнікі і прыметнікі, якія называюць прыметы.

Паглядзім, як гэта працуе

Помнік легендарнаму земляку быў устаноўлены ў Полацку ў 1974 годзе… Агульная вышыня яго — 12 метраў. У скульптуры вядомы беларускі дзеяч выяўлены апранутым у спадаючую мантыю, у яго левай руцэ — кніга, сімвал ведаў.

Спачатку агульнае ўяўленне (помнік у Полацку), потым прыметы: цокаль, вышыня, мантыя, кніга, пастава. Дзеянні ў тэксце амаль не адбываюцца — паказаны выгляд.

03

Разважанне

Разважанне — тып маўлення, у якім даказваецца думка. Будова разважання: думка, якая даказваецца → доказы думкі → вывад, да якога прыходзіць аўтар.

Да разважання ставім пытанне: чаму? Думку часта звязваюць з доказамі і вывадам словы бо, таму, безумоўна, бясспрэчна.

Паглядзім, як гэта працуе

Бясспрэчна, ён — наша славутасць, наш гонар. … Ён выдаў дваццаць тры кнігі Бібліі… Безумоўна, выданне кніг на зразумелай народу мове садзейнічала пашырэнню асветы сярод «простага люду».

Думка: Скарына — наш гонар. Доказы: выдаў 23 кнігі Бібліі, рабіў пераклад на сучасную яму мову, тлумачыў незразумелыя словы. Вывад: яго кнігі пашыралі асвету.

Параўноўваем і заўважаем

Тры тыпы маўлення

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ТыпПытаннеБудова
АпавяданнеШто адбылося?пачатак дзеяння → развіццё дзеяння → заканчэнне дзеяння
АпісаннеЯкі? Якая? Якое?агульнае ўяўленне → пералік прымет → ацэнка, адносіны
РазважаннеЧаму?думка → доказы → вывад
04

Апісанне ўнутры апавядання

Апісанне часта ўводзіцца ў апавяданне, каб даць чытачу ўяўленне пра пэўны прадмет ці з’яву, пра якія расказваецца ў апавяданні.

Тэкст «Напарстачак» (паводле У. Шулякоўскага) — апавяданне: Таня знайшла звярка, яго забралі дадому, ён радаваў усю сям’ю. Але ў двух месцах аўтар спыняецца і апісвае звярка.

Паглядзім, як гэта працуе

Да яе выпаўз руды, з рэдкай поўсцю звярок. Ён быў з напарстак. … Хутка спінка яго стала чорна-бурай, а жывоцік — колеру спелай саломы.

Без гэтых сказаў мы б не ўявілі, які маленькі і прыгожы шашок. Апісанне не парушае апавядання, а дапамагае ўбачыць героя.

05

Арфаграмы ў тэкстах параграфа

Пры спісванні тэкстаў паўтараем правілы: яканне (е → я ў першым складзе перад націскам), мяккі знак пасля мяккіх зычных перад цвёрдымі, нескладовы ў пасля галосных.

  • Звяро́к, сябро́ўкі — у першым складзе перад націскам на месцы е пішацца я (яканне): звер — звяро́к.
  • Маленькі, вельмі — мяккі знак пасля мяккіх [н’], [л’] перад наступным зычным.
  • Дзяўчынка, выпаўз — пасля галоснай пішацца ў.
Паглядзім, як гэта працуе

Да яе выпаўз руды, з рэдкай поўсцю звярок.

Выпаўз, поўсцю — ў пасля галоснай; звярок — я ў першым складзе перад націскам (звя-ро́к).

Прасочваем шлях

Як вызначыць тып тэксту

  1. Ставім да тэксту пытанне

    Што адбылося? — апавяданне; які? — апісанне; чаму? — разважанне.

    Хлопчык праваліўся пад лёд… — што адбылося?

  2. Звяраем будову са схемай

    Шукаем пачатак, развіццё і заканчэнне дзеяння або прыметы, або думку з доказамі.

    праваліўся → салдат выратаваў → пабег, не назваўшы імя

  3. Глядзім на апорныя словы

    Дзеясловы-падзеі — апавяданне; прыметы — апісанне; бо, таму, безумоўна — разважанне.

    скінуў, скокнуў, узняў, пайшоў, пабег

  4. Робім вывад

    Называем тып і абгрунтоўваем яго; заўважаем уключэнні іншага тыпу.

    Тэкст В. Хомчанкі — апавяданне

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Апавяданне, апісанне ці разважанне?

Вызначы, з якога тыпу маўлення ўзяты сказ або да якога тыпу адносіцца схема. Сказы — з тэкстаў параграфа.

Думай як філолаг

Тыпы маўлення разам

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Тэкст «Напарстачак» — апавяданне, але ў ім ёсць апісанне звярка. Ці парушае гэта тып тэксту?

Зверыць разважанне

Не парушае. Тып тэксту вызначаецца па галоўным: у «Напарстачку» расказваецца пра падзеі — як Таня знайшла звярка, як яго забралі дадому, як ён прыжыўся. Апісанне толькі дапамагае ўявіць, які ён: руды, маленькі, з напарстак. Апісанне часта ўводзіцца ў апавяданне, каб даць чытачу ўяўленне пра прадмет ці з’яву.

Тэкст II практ. 13 пачынаецца сказам «Помнік… быў устаноўлены ў Полацку ў 1974 годзе» — быццам пра падзею. Чаму ўсё ж гэта апісанне?

Зверыць разважанне

Па адным сказе тып тэксту вызначаць нельга. Першы сказ дае агульнае ўяўленне пра помнік, а далей пералічваюцца яго прыметы: цокаль, вышыня, мантыя, кніга ў руцэ, пастава. Падзеі не развіваюцца, дзеянне не ідзе наперад. Значыць, увесь тэкст — апісанне.

Чаму ў апавяданні апорнымі часцей бываюць дзеясловы, а ў апісанні — назоўнікі і прыметнікі?

Зверыць разважанне

Апавяданне расказвае, што адбылося, а дзеянні называюць дзеясловы: падкраўся, упала, паляцела. Апісанне паказвае, які прадмет, а прадметы называюць назоўнікі, іх прыметы — прыметнікі: бронзавыя буслы, шкляны купал. Таму па апорных словах можна загадзя здагадацца пра тып тэксту.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Апавяданне

    Расказвае пра падзеі ў іх паслядоўнасці: пачатак, развіццё і заканчэнне дзеяння.

  2. Апісанне

    Пералічвае прыметы: агульнае ўяўленне, характэрныя прыметы, ацэнка прадмета.

  3. Разважанне

    Даказвае думку: думка, якая даказваецца, доказы, вывад.

  4. Пытанне да тэксту

    Што адбылося? — апавяданне; які? — апісанне; чаму? — разважанне.

  5. Апорныя словы

    У апавяданні апорнымі часта бываюць дзеясловы, у апісанні — назоўнікі і прыметнікі.

  6. Спалучэнне тыпаў

    Апісанне часта ўводзіцца ў апавяданне, каб даць уяўленне пра прадмет ці з’яву: «Напарстачак».

Памятка: разбор па кроках

«Хлопчык катаўся на каньках і нечакана праваліўся пад лёд…» → пытанне што адбылося? → пачатак, развіццё, заканчэнне дзеяння → апавяданне.

  1. Ставім да тэксту пытанне. Што адбылося? — апавяданне; які? — апісанне; чаму? — разважанне.
  2. Звяраем будову са схемай. Апавяданне: пачатак, развіццё, заканчэнне дзеяння. Апісанне: агульнае ўяўленне, прыметы, ацэнка. Разважанне: думка, доказы, вывад.
  3. Глядзім на апорныя словы і робім вывад. Дзеясловы-падзеі — апавяданне, прыметы — апісанне, словы бо, таму, безумоўна — разважанне.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца апавяданне, апісанне і разважанне і як яны спалучаюцца ў адным тэксце?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якая схема адпавядае апавяданню?
2. З чаго пачынаецца апісанне паводле схемы?
3. Што стаіць у канцы разважання?
4. Тэкст пра тое, як салдат выратаваў хлопчыка, які праваліўся пад лёд, — гэта…
5. Тэкст пра помнік Скарыну ў Полацку (вышыня, мантыя, кніга ў руцэ) — гэта…
6. Навошта апісанне часта ўводзіцца ў апавяданне?
7. Які сказ узяты з апісання?
8. «Ён выдаў дваццаць тры кнігі Бібліі… рабіў пераклад на сучасную яму мову». Якая гэта частка разважання пра Скарыну?
9. Якое слова напісана правільна?
10. Якія апорныя словы найчасцей дапамагаюць здагадацца пра змест апавядання?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑