Склад слова. Словаўтварэнне і арфаграфія

§ 21. Складанаскарочаныя словы (азнаямленне)

Знаёмімся са складанаскарочанымі словамі: як яны ўтвараюцца з частак слоў, літар і гукаў, як іх правільна пісаць і вымаўляць.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

На вуліцы бачым шыльды: «Медпункт», «Спартзала», «БДУ», «ЦУМ». Кожнае з гэтых слоў — кароткі запіс цэлай назвы. Ці ўмееш ты іх расшыфраваць і правільна прачытаць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як утвараюцца складанаскарочаныя словы і як іх правільна пісаць і вымаўляць?

01

Што такое складанаскарочаныя словы

Складанаскарочанымі называюцца словы, якія ўтвораны шляхам аб’яднання частак слоў без дапамогі злучальных галосных.

Спосаб утварэння складанаскарочаных слоў з’яўляецца разнавіднасцю складання: у слове аб’ядноўваюцца дзве і больш асноў, але ад іх бяруцца толькі часткі.

Паглядзім, як гэта працуе

Медпункт ← медыцынскі пункт, мапед ← матацыкл і веласіпед, СМІ ← сродкі масавай інфармацыі, ДУА ← дзяржаўная ўстанова адукацыі.

Ні ў адным з гэтых слоў няма злучальных галосных а, о, е, я — часткі слоў проста стаяць побач.

02

З чаго ўтвараюцца

У якасці ўтваральных асноў выступаюць часткі слова (мапед ← матацыкл і веласіпед), літары (ВТ [вэтэ] ← вылічальная тэхніка), гукі (ДАІ [дайі] ← Дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя).

Складанаскарочанае слова можа быць утворана і па мадэлі ‘частка слова + цэлае слова’: медінстытут ← медыцынскі інстытут, спецатрад ← спецыяльны атрад.

Паглядзім, як гэта працуе

Гарвыканкам ← гарадскі выканаўчы камітэт; медсястра ← медыцынская сястра; БДУ ← Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт.

Гарвыканкам складаецца з частак трох слоў, медсястра — з часткі слова і цэлага слова, а БДУ — з першых літар.

Параўноўваем і заўважаем

Тры віды складанаскарочаных слоў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Утвораны з…Як вымаўляемПрыклад
частак слоўяк простае словамапед, гаркам
першых літарпа назвах літарБДУ [бэдэу]
першых гукаўгукамі, як адно словаДАІ [дайі], МАЗ [мас]
часткі слова і цэлага словаяк простае словамедінстытут
03

Гавары і пішы правільна

Складанаскарочаныя словы, утвораныя з частак слоў, вымаўляюцца і пішуцца, як простыя словы: гаркам [гаркам], газпрам [гаспрам].

Літарныя і гукавыя складанаскарочаныя словы пішуцца з вялікай літары (БДУ, МАЗ) і вымаўляюцца, як літары ([бэдэу]) ці гукі ([мас]).

Паглядзім, як гэта працуе

МНС [эмэнэс], СНД [эсэндэ] — але ЦУМ [цум], ДАІ [дайі].

МНС і СНД чытаем па назвах літар, а ЦУМ і ДАІ — гукамі, як адно слова. Пішам усе чатыры словы вялікімі літарамі.

04

Расшыфроўваем назвы

Каб зразумець складанаскарочанае слова, яго трэба расшыфраваць — аднавіць поўную назву.

  • юннат — юны натураліст;
  • насценгазета — насценная газета;
  • МНС — Міністэрства па надзвычайных сітуацыях;
  • ПВТ — Парк высокіх тэхналогій;
  • АЭС — атамная электрастанцыя;
  • БПЛА — беспілотны лятальны апарат;
  • МТЗ — Мінскі трактарны завод;
  • БелАЗ — Беларускі аўтамабільны завод.
Паглядзім, як гэта працуе

Беларуская старонка / славіцца БелАЗамі, / … «Гомсельмашам» / і сваімі МАЗамі (Г. Бітно, А. Камяк).

БелАЗ і МАЗ — гукавыя складанаскарочаныя словы, «Гомсельмаш» — з частак слоў (Гомель, сельскагаспадарчы, машынабудаванне). Яны змяняюцца па склонах, як звычайныя назоўнікі: БелАЗамі, МАЗамі.

Прасочваем шлях

Як разабраць складанаскарочанае слова

  1. Расшыфроўваем

    Аднаўляем поўную назву.

    медпункт ← медыцынскі пункт

  2. Вызначаем, што скарочана

    Часткі слоў, першыя літары ці гукі.

    мед- (частка) + пункт (цэлае слова)

  3. Правяраем злучальныя галосныя

    У складанаскарочаных словах іх няма.

    мед + пункт, без а, о, е, я

  4. Вырашаем, як пісаць і чытаць

    З частак слоў — як простае слова; з літар і гукаў — вялікімі літарамі.

    медпункт, але БДУ [бэдэу]

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Часткі слоў, літары ці гукі?

Расшыфруй слова і вызнач, з чаго яно ўтворана. Словы — з практыкаванняў 144–146.

Думай як філолаг

Загадкі скарочаных слоў

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 145. У вершы сказана: «Беларуская старонка славіцца БелАЗамі, АўтаВАЗам, «Гомсельмашам» і сваімі МАЗамі». Знайдзі фактычную памылку і растлумач, як утварыліся назвы заводаў.

Зверыць разважанне

Памылка — АўтаВАЗ: гэта расійскі завод у горадзе Тальяці, Беларусь ім не славіцца. БелАЗ (Беларускі аўтамабільны завод) і МАЗ (Мінскі аўтамабільны завод) — гукавыя складанаскарочаныя словы, іх чытаюць як адно слова. «Гомсельмаш» утвораны з частак слоў (Гомель, сельскагаспадарчы, машынабудаванне), таму пішацца як простае слова.

Чаму слова «газпрам» пішацца з літарай з, а вымаўляецца [гаспрам]?

Зверыць разважанне

Складанаскарочаныя словы з частак слоў вымаўляюцца і пішуцца, як простыя словы. На пісьме захоўваецца частка газ-, а ў вымаўленні звонкі [з] перад глухім [п] аглушаецца і гучыць як [с] — так, як у словах казка [каска] ці нізкі [ніскі].

Чым складанаскарочанае слова «медпункт» адрозніваецца ад складанага слова «хлебазавод»?

Зверыць разважанне

Абодва словы ўтвораны складаннем. Але ў хлебазавод злучаюцца цэлыя асновы з дапамогай злучальнай галоснай а (хлеб + а + завод). А ў медпункт ад першага слова ўзята толькі частка (мед- ад медыцынскі), і злучальнай галоснай няма. Таму медпункт — складанаскарочанае слова, разнавіднасць складання.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што гэта

    Складанаскарочаныя словы ўтвораны аб’яднаннем частак слоў без злучальных галосных: мапед, медпункт.

  2. Разнавіднасць складання

    Спосаб утварэння складанаскарочаных слоў — разнавіднасць складання.

  3. Часткі, літары, гукі

    Утваральнымі асновамі бываюць часткі слоў (мапед), літары (ВТ [вэтэ]), гукі (ДАІ [дайі]).

  4. Частка + цэлае слова

    Ёсць мадэль ‘частка слова + цэлае слова’: медінстытут, спецатрад, медсястра.

  5. Як пісаць

    З частак слоў — малымі літарамі, як простыя словы (гаркам); літарныя і гукавыя — вялікімі (БДУ, МАЗ).

  6. Як вымаўляць

    Літарныя чытаем па назвах літар ([бэдэу]), гукавыя — гукамі ([мас]), з частак слоў — як звычайнае слова ([гаспрам]).

Памятка: разбор па кроках

Спартзала ← спартыўная + зала: частка слова + цэлае слова; злучальнай галоснай няма → складанаскарочанае слова, пішам малымі літарамі.

  1. Расшыфруй слова. Гарвыканкам ← гарадскі выканаўчы камітэт.
  2. Вызнач, з чаго яно ўтворана. Гар- + выкан- + кам — часткі трох слоў, злучальных галосных няма.
  3. Вырашы, як пісаць і чытаць. З частак слоў — пішам малымі літарамі і чытаем, як простае слова.

Цяпер растлумач: Як утвараюцца складанаскарочаныя словы і як іх правільна пісаць і вымаўляць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія словы называюцца складанаскарочанымі?
2. Разнавіднасцю якога спосабу з’яўляецца ўтварэнне складанаскарочаных слоў?
3. Якое слова ўтворана з першых літар?
4. Якое слова ўтворана па мадэлі ‘частка слова + цэлае слова’?
5. Як вымаўляецца слова МАЗ?
6. У якім радзе ўсе словы пішуцца вялікімі літарамі?
7. Як расшыфроўваецца АЭС?
8. Што азначае слова «насценгазета»?
9. Якое слова НЕ з’яўляецца складанаскарочаным?
10. Як правільна вымаўляць складанаскарочанае слова з частак слоў «газпрам»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑