Марфалогія і арфаграфія

§ 22. Самастойныя і службовыя часціны мовы

Успамінаем, на якія разрады падзяляюцца словы мовы, і вучымся адрозніваць самастойныя часціны мовы ад службовых.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паспрабуй зразумець рэпліку: «Сяброўка, у, лепшая. Мы, ёй, з, лялькі, у, гуляць». Словы знаёмыя, а сэнсу няма. Варта паставіць іх у патрэбным парадку і форме — «Мы з ёй у лялькі гулялі» — і ўсё становіцца зразумела. Якую ролю тут адыгрываюць маленькія словы з, у?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Па якіх прыметах словы падзяляюцца на часціны мовы і чым самастойныя часціны мовы адрозніваюцца ад службовых?

01

Што такое часціны мовы

У беларускай мове ўсе словы падзяляюцца на разрады, якія называюцца часцінамі мовы. Падзел слоў на часціны мовы адбываецца на аснове іх агульных рыс — лексічных значэнняў (прадмет, прымета, дзеянне, лік і інш.), марфалагічных прымет (род, лік, склон, скланенне, спражэнне і інш.), сінтаксічнай ролі, спосабу словаўтварэння.

Усе часціны мовы падзяляюцца на самастойныя і службовыя.

Паглядзім, як гэта працуе

Хамяк, торт, акварыум — прадмет; агульныя, лепшая — прымета; падарыць, гуляць — дзеянне; два — лік.

Словы з адной групы маюць агульнае значэнне і агульныя марфалагічныя прыметы: назоўнікі хамяк, торт змяняюцца па склонах і ліках і маюць род.

02

Самастойныя часціны мовы

Самастойныя часціны мовы маюць самастойнае лексічнае значэнне: называюць прадметы, прыметы, колькасць, дзеянні, прыметы дзеянняў або ўказваюць на іх. Яны адказваюць на пытанні і з’яўляюцца членамі сказа.

  • назоўнік — прадмет (хто? што?): сястра, падарунак;
  • прыметнік — прымета прадмета (які?): лепшая, агульныя;
  • лічэбнік — колькасць, парадак пры падліку (колькі? каторы?): два, першы;
  • займеннік — указвае на прадмет, прымету, колькасць, не называючы іх: ты, мы, ёй;
  • дзеяслоў — дзеянне (што рабіць?): гуляць, падарыць;
  • прыслоўе — прымета дзеяння (як? дзе? калі?): доўга, дома.
03

Службовыя часціны мовы

Службовыя часціны мовы не маюць самастойнага лексічнага значэння, не адказваюць на пытанні і не з’яўляюцца членамі сказа. Яны выконваюць службовую функцыю.

  • прыназоўнік звязвае словы ў словазлучэнні і сказе: з ёй, у лялькі;
  • злучнік звязвае аднародныя члены сказа і часткі складанага сказа: Толя і Коля; адказаў тата, але паглядзеў на маму;
  • часціца надае словам і сказам дадатковыя адценні: Я падарыла б маме; не задумваючыся.
Паглядзім, як гэта працуе

— Ты дзе была? — У лепшай сяброўкі. Мы з ёй у лялькі гулялі. — І хто выйграў?

Сэнс дыялогу трымаецца на самастойных словах (сяброўка, гулялі, выйграў), а службовыя у, з, і звязваюць іх паміж сабой. Без службовых слоў сказы распадаюцца.

Параўноўваем і заўважаем

Самастойныя і службовыя часціны мовы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаСамастойныяСлужбовыя
лексічнае значэннеёсць: прадмет, прымета, дзеянне…няма
пытаннеадказваюць: хто? які? што рабіць?не адказваюць
роля ў сказечлены сказане члены сказа
задачаназываюць або ўказваюцьзвязваюць словы, надаюць адценні
прыкладысястра, лепшая, два, мы, гуляць, доўгау, з, і, але, б, не
04

Выклічнік

Асобна ад самастойных і службовых часцін мовы стаіць выклічнік. Ён выражае пачуцці і волевыяўленні, але не называе іх: эх, ах, ой, ура.

Паглядзім, як гэта працуе

— Эх, лепш бы ў нас былі два дні нараджэння! (Паводле П. Місько)

Выклічнік эх выражае эмоцыю расчаравання. Ён не з’яўляецца членам сказа і не звязвае словы, таму не належыць ні да самастойных, ні да службовых часцін мовы.

05

Колькі часцін мовы

Колькасць часцін мовы вучоныя вызначалі па-рознаму. Арыстоцель падзяліў усе словы на 4 часціны мовы, рускія вучоныя, пачынаючы з М. В. Ламаносава, выдзялялі 8, «Беларуская граматыка» Браніслава Тарашкевіча — 9. У больш позніх класіфікацыях айчынных мовазнаўцаў — 10 часцін мовы.

ТарашкевічСёння
імяназоўнік
прыметапрыметнік
чыслолічэбнік
займязайменнік
прыймяпрыназоўнік
злучзлучнік
клічвыклічнік

Назвы дзеяслоў і прыслоўе ў Тарашкевіча такія ж, як сёння. Дзясятая часціна мовы ў сучаснай класіфікацыі — часціца.

Прасочваем шлях

Як вызначыць часціну мовы

  1. Ставім пытанне

    Калі пытанне паставіць можна — слова самастойнае.

    падарыла (што зрабіла?) — самастойнае

  2. Вызначаем агульнае значэнне

    Прадмет, прымета, колькасць, дзеянне, прымета дзеяння або ўказанне на іх.

    падарыла — дзеянне

  3. Правяраем марфалагічныя прыметы

    Род, лік, склон, час, асоба…

    падарыла: прошлы час, ж. р., адз. л.

  4. Называем часціну мовы

    Калі пытанне паставіць нельга — шукаем службовае слова.

    падарыла — дзеяслоў; б — часціца

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Самастойная ці службовая?

Ці можна да слова паставіць пытанне? Раскладзі словы з тэксту «Падарунак» (практ. 155) і верша (практ. 157) па групах.

Думай як філолаг

Навошта мове «маленькія» словы?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 153. Чаму набор слоў «Сяброўка, у, лепшая» не стаў сказам, а «У лепшай сяброўкі» — стаў? Што для гэтага спатрэбілася?

Зверыць разважанне

Спатрэбіліся дзве рэчы. Па-першае, самастойныя словы трэба паставіць у патрэбную форму: сяброўка → сяброўкі, лепшая → лепшай — змяняюцца склон і род, а гэта марфалагічныя прыметы. Па-другое, службовае слова у павінна стаць на сваё месца і звязаць словы. Самастойныя словы даюць сэнс, а формы і службовыя словы робяць з іх сказ.

Слова «дзе» і слова «у» — абодва кароткія. Чаму дзе — самастойная часціна мовы, а у — службовая?

Зверыць разважанне

Да слова дзе можна паставіць пытанне і яно мае значэнне месца: «Ты дзе была?» — дзе? — прыслоўе, у сказе яно акалічнасць. Да слова у паставіць пытанне нельга, яно не называе ні прадмета, ні прыметы, а толькі звязвае словы: у кватэры, у лялькі. Таму слова у — прыназоўнік, службовая часціна мовы. Даўжыня слова тут ні пры чым.

У «Беларускай граматыцы» Б. Тарашкевіча 9 часцін мовы, а ў сучасных класіфікацыях — 10. Якой часціны мовы няма ў Тарашкевіча? Дакажы.

Зверыць разважанне

Параўнаем: імя — назоўнік, прымета — прыметнік, чысло — лічэбнік, займя — займеннік, дзеяслоў, прыслоўе, прыймя — прыназоўнік, злуч — злучнік, кліч — выклічнік. Гэта 9 часцін мовы. Не хапае часціцы (не, б, ці, хай), якую ў сучасных класіфікацыях выдзяляюць асобна, — так і атрымліваецца 10.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Часціны мовы

    Усе словы мовы падзяляюцца на разрады — часціны мовы.

  2. Па чым дзеляць

    Улічваюцца лексічнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля і спосаб словаўтварэння.

  3. Самастойныя

    Назоўнік, прыметнік, лічэбнік, займеннік, дзеяслоў, прыслоўе маюць самастойнае значэнне і з’яўляюцца членамі сказа.

  4. Службовыя

    Прыназоўнік, злучнік, часціца не маюць самастойнага значэння і не з’яўляюцца членамі сказа.

  5. Навошта службовыя

    Без службовых слоў сказы губляюць сувязь: «Мы з ёй у лялькі гулялі».

  6. Выклічнік

    Выклічнік (эх, ах, ой) выражае пачуцці і стаіць асобна ад самастойных і службовых часцін мовы.

Памятка: разбор па кроках

«Я падарыла б маме»: падарыла — што зрабіла? → дзеянне → дзеяслоў (самастойная); б — пытання няма, надае адценне → часціца (службовая).

  1. Пастаў да слова пытанне. Падарыла — што зрабіла? Пытанне ставіцца: слова самастойнае.
  2. Вызнач агульнае значэнне. Падарыла абазначае дзеянне.
  3. Назаві часціну мовы. Дзеянне, што зрабіла? — дзеяслоў.

Цяпер растлумач: Па якіх прыметах словы падзяляюцца на часціны мовы і чым самастойныя часціны мовы адрозніваюцца ад службовых?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На падставе чаго словы падзяляюцца на часціны мовы?
2. На якія дзве групы падзяляюцца часціны мовы?
3. Якая часціна мовы з’яўляецца службовай?
4. Чым службовыя часціны мовы адрозніваюцца ад самастойных?
5. У якім радзе ўсе словы — самастойныя часціны мовы?
6. Якой часцінай мовы з’яўляецца слова «б» у сказе «Я падарыла б маме»?
7. Што выражае слова «эх» у рэпліцы «Эх, лепш бы ў нас былі два дні нараджэння!»?
8. Якую часціну мовы Б. Тарашкевіч называў «займя»?
9. Колькі часцін мовы ўключана ў больш познія класіфікацыі айчынных мовазнаўцаў?
10. Якое слова ў сказе «Тата і мама доўга абмяркоўвалі, што ім падарыць» — службовае?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑