Назоўнік

§ 23. Назоўнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля. Пачатковая форма

Пачынаем вывучаць назоўнік: яго агульнае значэнне, лексічныя значэнні, марфалагічныя прыметы, ролю ў сказе і пачатковую форму.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паспрабуй расказаць пра свой ранак, не ўжываючы ніводнага назоўніка: без слоў будзільнік, сняданак, школа, сябар… Нічога не атрымаецца! Невыпадкова кажуць, што амаль кожнае другое слова ў нашым маўленні — назоўнік.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што абазначае назоўнік, якія ў яго марфалагічныя прыметы і якую ролю ён выконвае ў сказе?

01

Агульнае значэнне назоўніка

Назоўнік — гэта самастойная часціна мовы, якая абазначае прадмет і адказвае на пытанні хто? што?: сябар, птушка, дзіця, глобус, карта, возера.

На пытанне хто? адказваюць назвы людзей і жывых істот (сябар, птушка, дзіця), на пытанне што? — назвы астатніх прадметаў (глобус, карта, возера).

Паглядзім, як гэта працуе

Надзённая задача кожнага чалавека — беражліва выкарыстоўваць прыродныя рэсурсы. Шануйце прыроду!

Чалавека — каго? (пачатковая форма хто? — чалавек); прыроду — што? (прырода); задача, рэсурсы — што? Усе гэтыя словы — назоўнікі.

02

Лексічныя значэнні назоўнікаў

Назоўнікі маюць розныя лексічныя значэнні. Гэта назвы:

  • канкрэтных прадметаў: кніга, дом;
  • раслін: кветка, трава;
  • асоб: сусед, пісьменнік;
  • жывых істот: воўк, шчупак;
  • з’яў прыроды: маланка, дождж;
  • дзеянняў: плаванне, бег;
  • апрадмечаных уласцівасцей: смеласць, радасць;
  • розных падзей: свята, сход;
  • абстрактных паняццяў: думка, вечнасць;
  • прымет: блакіт, сінь.

Дзеянне і прымету можа абазначаць і назоўнік — тады яны называюцца як прадмет: бег (што?), сінь (што?).

03

Марфалагічныя прыметы

Назоўнікі адносяцца да мужчынскага, жаночага або ніякага роду, змяняюцца па ліках і склонах.

РодПрыклады
мужчынскісябар, глобус, шчупак
жаночыптушка, карта, радасць
ніякідзіця, возера, свята
Паглядзім, як гэта працуе

Возера — азёры; да возера, на возеры.

Род назоўніка не змяняецца (возера — ніякага роду), а лік і склон змяняюцца: адзіночны лік — множны лік, родны склон — месны склон.

04

Роля ў сказе

Назоўнікі могуць выконваць ролю любога члена сказа: Святлана — шасцікласніца. Яна з маленства захапляецца мастацтвам саломапляцення.

  • Святлана — дзейнік;
  • шасцікласніца — выказнік;
  • (з) маленства — акалічнасць;
  • мастацтвам — дапаўненне;
  • саломапляцення — азначэнне.

Назоўнік часта выступае і ў ролі зваротка — слова, якое называе таго, да каго звяртаюцца: Андрэй, глядзі! Зваротак не з’яўляецца членам сказа.

Параўноўваем і заўважаем

Назоўнік у сказе

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
НазоўнікПытаннеЧлен сказа
Святланахто?дзейнік
шасцікласніцахто такая?выказнік
мастацтвамчым?дапаўненне
саломапляценняякім?азначэнне
(з) маленстваз якога часу?акалічнасць
05

Пачатковая форма

Пачатковай формай назоўніка з’яўляецца форма назоўнага склону адзіночнага ліку.

Паглядзім, як гэта працуе

Рыбкі → рыбка, рукою → рука, кругоў → круг, (з вялікім) шчупаком → шчупак, рыбаловам → рыбалоў.

Каб знайсці пачатковую форму, ставім назоўнік у назоўны склон (хто? што?) і адзіночны лік. Менавіта ў пачатковай форме назоўнікі запісаны ў слоўніку.

Прасочваем шлях

Як пазнаць назоўнік і назваць яго пачатковую форму

  1. Ставім пытанне

    Хто? што? (або ўскосныя: каго? чым? …)

    шчупаком — з кім?

  2. Вызначаем значэнне

    Слова абазначае прадмет.

    шчупак — жывая істота (рыба)

  3. Ставім у пачатковую форму

    Назоўны склон, адзіночны лік.

    шчупаком → шчупак

  4. Называем род

    Па пачатковай форме: ён мой, яна мая, яно маё.

    шчупак — ён мой → мужчынскі род

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Хто? ці што?

Да кожнага назоўніка пастаў пытанне і раскладзі па групах. Апошнія карткі — на пачатковую форму і род.

Думай як філолаг

Ці толькі прадметы называе назоўнік?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Бег — гэта дзеянне, а сінь — прымета. Чаму ж гэтыя словы — назоўнікі, а не дзеяслоў і прыметнік?

Зверыць разважанне

Часціну мовы вызначае не толькі тое, пра што слова, але і яго пытанне і марфалагічныя прыметы. Бег і сінь адказваюць на пытанне што?, маюць род (бег — мужчынскага, сінь — жаночага роду), змяняюцца па склонах: бегу, сіні. Яны называюць дзеянне і прымету як прадмет — гэта апрадмечаныя значэнні. А дзеяслоў бегчы адказвае на пытанне што рабіць?, прыметнік сіні — які?

Практ. 159. Чаму назоўнікі з’яўляюцца ў маўленні дзіцяці ў ліку першых слоў?

Зверыць разважанне

Дзіця пазнае свет і хоча ведаць, як называецца ўсё вакол: мама, тата, кот, мяч. Назоўнік менавіта называе прадметы і з’явы, таму без яго нельга паведаміць, пра што ідзе гаворка. Так было і ў гісторыі мовы: першабытныя людзі давалі найменні прадметам, і гэтыя назвы замацоўваліся ў мове.

Ці можа адзін і той жа назоўнік у розных сказах быць рознымі членамі сказа? Пакажы на слове «возера».

Зверыць разважанне

Можа: назоўнік можа выконваць ролю любога члена сказа. Возера (дзейнік) зіхацела на сонцы. Гэта — Нарач, самае вялікае возера (выказнік) Беларусі. Мы любуемся возерам (дапаўненне). Хлопцы паплылі да возера (акалічнасць месца). Значэнне слова не змянілася, а роля ў сказе залежыць ад таго, як яно звязана з іншымі словамі.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Агульнае значэнне

    Назоўнік — самастойная часціна мовы, якая абазначае прадмет і адказвае на пытанні хто? што?

  2. Розныя значэнні

    Назоўнікі называюць не толькі рэчы, але і з’явы прыроды, дзеянні, уласцівасці, падзеі, паняцці, прыметы: маланка, бег, радасць, сінь.

  3. Род

    Назоўнікі адносяцца да мужчынскага, жаночага або ніякага роду: сябар, птушка, возера.

  4. Лік і склон

    Назоўнікі змяняюцца па ліках і склонах: возера — азёры, на возеры.

  5. Любы член сказа

    Назоўнік можа быць дзейнікам, выказнікам, дапаўненнем, азначэннем, акалічнасцю.

  6. Пачатковая форма

    Пачатковая форма назоўніка — назоўны склон адзіночнага ліку: кругоў → круг.

Памятка: разбор па кроках

(З вялікім) шчупаком — назоўнік; пачатковая форма — шчупак; абазначае жывую істоту; мужчынскі род; ужыты ў творным склоне адзіночнага ліку; у сказе — дапаўненне.

  1. Пастаў да слова пытанне. Кругоў — чаго? Гэта ўскоснае пытанне ад што?, значыць, слова абазначае прадмет.
  2. Пастаў слова ў пачатковую форму. Назоўны склон адзіночнага ліку: круг.
  3. Вызнач марфалагічныя прыметы. Круг — ён мой: мужчынскі род; у тэксце — родны склон, множны лік.

Цяпер растлумач: Што абазначае назоўнік, якія ў яго марфалагічныя прыметы і якую ролю ён выконвае ў сказе?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае назоўнік?
2. Які назоўнік адказвае на пытанне хто?
3. Што з’яўляецца пачатковай формай назоўніка?
4. Якія марфалагічныя прыметы маюць назоўнікі?
5. Якім членам сказа НЕ можа быць назоўнік?
6. Назоўнік «смеласць» — гэта назва…
7. Якая пачатковая форма назоўніка «кругоў»?
8. У якім радзе ўсе назоўнікі ніякага роду?
9. У якім радзе ўсе словы — назвы з’яў прыроды?
10. Якім членам сказа з’яўляецца назоўнік «мастацтвам» у сказе «Яна з маленства захапляецца мастацтвам саломапляцення»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑