Назоўнік

§ 24. Агульныя і ўласныя назоўнікі. Правапіс уласных назваў

Адрозніваем агульныя і ўласныя назоўнікі, вучымся пісаць уласныя назвы з вялікай літары і ведаем, калі назву бяруць у двукоссе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Слова «краіна» падыходзіць для ўсіх краін свету, а слова «Беларусь» — толькі для адной. «Рака» — гэта і Нёман, і Свіслач, і Волга, а «Свіслач» — адна-адзіная рака. Чым адрозніваюцца такія назоўнікі і як гэта бачна на пісьме?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым агульныя назоўнікі адрозніваюцца ад уласных і як правільна пісаць уласныя назвы?

01

Агульныя і ўласныя назоўнікі

Агульныя назоўнікі — гэта назвы аднародных прадметаў, з’яў, паняццяў: горад, колер, свята, зязюля.

Уласныя назоўнікі — гэта імёны і прозвішчы, геаграфічныя і астранамічныя назвы, клічкі жывёл, назвы свят, гістарычных падзей, помнікаў, арганізацый: Іван Дамінікавіч Луцэвіч, Гомель, Марс, Жучка, Дзень Перамогі, Вялікая Айчынная вайна, Вечны агонь, Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь.

Агульны назоўнік называе любы прадмет з групы аднародных (брат, чалавек, радасць, чырвань), а ўласны — адзінкавы прадмет, вылучаны сярод іх (Мінск, Няміга, Алеся). Краіна — агульная назва для ўсіх краін, а ў кожнай краіны ёсць сваё імя: Беларусь, Расія, Балгарыя.

Паглядзім, як гэта працуе

Пісьменніца — Алена Сямёнаўна Васілевіч; кніга — «Пачакай, затрымайся...».

Пісьменніца і кніга — агульныя назоўнікі: так можна назваць любую пісьменніцу і любую кнігу. Прозвішча, імя, імя па бацьку і загаловак кнігі — уласныя: яны называюць толькі адну асобу і адну кнігу.

Параўноўваем і заўважаем

Агульныя і ўласныя назоўнікі

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
АгульныУласныШто называе ўласны
горадГомельгеаграфічная назва
планетаМарсастранамічная назва
сабакаЖучкаклічка жывёлы
святаДзень Перамогіназва свята
пісьменнікІван Луцэвічімя і прозвішча
помнікВечны агоньназва помніка
02

Уласная назва-словазлучэнне

У якасці ўласных назваў могуць выступаць словазлучэнні. У сказе яны з’яўляюцца адным членам сказа.

Назва з некалькіх слоў абазначае адзін прадмет, таму і ў сказе яна не дзеліцца на часткі: Дзень Перамогі, Вечны агонь, Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры».

Паглядзім, як гэта працуе

Мы ўсім класам ездзілі ў Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры».

Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры» — адна назва, і ў сказе яна з’яўляецца адным членам сказа (акалічнасцю месца: ездзілі куды?).

03

Вялікая літара

Уласныя назоўнікі пішуцца з вялікай літары: Палессе, вуліца Вінаградная, кошка Мурка.

Агульнае слова побач з уласнай назвай (вуліца, кошка, рака, горад) пішацца з малой літары, калі яно не стаіць у пачатку сказа. Агульныя назоўнікі, якія ўзніклі з уласных імёнаў, таксама пішуцца з малой літары: ад імя англійскага графа Сэндвіча — сэндвіч, ад прозвішча французскага повара Аліўе — салат аліўе.

Паглядзім, як гэта працуе

— Пакажы мне Енісей. — Ну, а Волга дзе? — Свіслач пакажы яшчэ.

Енісей, Волга, Свіслач — назвы рэк, Мацвей — імя хлопчыка. Гэта ўласныя назоўнікі, таму яны пішуцца з вялікай літары (па вершы А. Дзеружынскага).

04

Двукоссе і назвы са словам «імя»

Назвы кніг, газет, часопісаў, карцін, кінафільмаў, фабрык і іншыя пішуцца з вялікай літары і бяруцца ў двукоссе: аповесць «Насцечка», карціна «Хлеб», фабрыка «Камунарка», стадыён «Дынама».

Калі ў назве ёсць слова імя, то яна ў двукоссе не бярэцца: бібліятэка імя Міхася Лынькова, парк імя Янкі Купалы.

У двукоссе бярэцца толькі сама назва, а агульнае слова перад ёй (аповесць, карціна, фабрыка, стадыён) застаецца без двукосся і пішацца з малой літары.

Паглядзім, як гэта працуе

Рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Ельня»; парк імя Максіма Горкага.

«Ельня» — умоўная назва заказніка, таму яна ў двукоссі. Назва парку мае слова імя, таму двукоссе не патрэбна, а імя і прозвішча пішуцца з вялікай літары.

Прасочваем шлях

Як напісаць уласную назву

  1. Вызначаем, ці назва ўласная

    Ці называе слова адзінкавы прадмет сярод аднародных?

    кошка — агульны, Мурка — уласны

  2. Ставім вялікую літару

    Уласная назва пачынаецца з вялікай літары, агульнае слова побач — з малой.

    Палессе, вуліца Вінаградная

  3. Правяраем, ці патрэбна двукоссе

    Назвы кніг, газет, карцін, фільмаў, фабрык, стадыёнаў бяруцца ў двукоссе.

    фабрыка «Камунарка»

  4. Шукаем слова «імя»

    Калі ў назве ёсць слова імя, двукоссе не ставім.

    парк імя Янкі Купалы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Агульны ці ўласны?

Размяркуй назоўнікі з параграфа на дзве групы. Звярні ўвагу на вялікую літару.

Думай як філолаг

Агульнае і ўласнае

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 162. Якіх назоўнікаў у мове больш: агульных ці ўласных? Абгрунтуй.

Зверыць разважанне

Па колькасці асобных назваў уласных больш: у кожнага чалавека — імя і прозвішча, у кожнага горада, вёскі, вуліцы, ракі, возера, жывёлы — сваё імя. Але ўласныя назвы не ўваходзяць у слоўнік мовы цалкам, іх нельга пералічыць: штодня з’яўляюцца новыя (імёны дзяцей, клічкі, назвы кавярняў). Агульныя ж назоўнікі складаюць аснову слоўнікавага складу мовы і ўжываюцца ўсімі.

Практ. 164. Сэндвіч, аліўе — агульныя назоўнікі, але яны паходзяць ад уласных. Як уласная назва ператвараецца ў агульную і што пры гэтым адбываецца з вялікай літарай?

Зверыць разважанне

Імя графа Сэндвіча і прозвішча повара Аліўе сталі называць не адну асобу, а цэлую групу аднародных прадметаў — ежу, прыгатаваную пэўным спосабам. Калі слова пачынае называць аднародныя прадметы, яно становіцца агульным назоўнікам і пішацца з малой літары: сэндвіч, салат аліўе.

Чаму ў сказе «Мы паехалі на экскурсію ў Нацыянальны парк «Браслаўскія азёры»» назва парку — адзін член сказа, хоць у ёй чатыры словы?

Зверыць разважанне

Уласная назва-словазлучэнне абазначае адзін адзінкавы прадмет. Яе нельга падзяліць, не страціўшы сэнсу: парк называецца ўсёй назвай. Таму ў сказе яна з’яўляецца адным членам сказа — акалічнасцю месца (паехалі куды?).

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Агульныя назоўнікі

    Называюць аднародныя прадметы, з’явы, паняцці: горад, колер, свята, зязюля.

  2. Уласныя назоўнікі

    Гэта імёны, прозвішчы, геаграфічныя і астранамічныя назвы, клічкі, назвы свят, падзей, помнікаў, арганізацый.

  3. Назва-словазлучэнне

    Уласная назва можа складацца з некалькіх слоў і ў сказе з’яўляецца адным членам сказа: Вечны агонь.

  4. Вялікая літара

    Уласныя назоўнікі пішуцца з вялікай літары, а агульнае слова побач — з малой: кошка Мурка.

  5. Двукоссе

    Назвы кніг, газет, часопісаў, карцін, кінафільмаў, фабрык бяруцца ў двукоссе: карціна «Хлеб».

  6. Слова «імя»

    Калі ў назве ёсць слова імя, двукоссе не ставіцца: бібліятэка імя Міхася Лынькова.

Памятка: разбор па кроках

Стадыён дынама → Дынама — уласная назва → вялікая літара → назва стадыёна → двукоссе → стадыён «Дынама».

  1. Вызначы, ці слова называе адзінкавы прадмет. Кошка — любая кошка (агульны), Мурка — адна кошка (уласны).
  2. Напішы ўласную назву з вялікай літары. Мурка, Палессе, Гомель; агульнае слова побач — з малой: кошка Мурка.
  3. Правер, ці патрэбна двукоссе. Назва кнігі, карціны, фабрыкі — у двукоссі: фабрыка «Камунарка»; са словам імя — без двукосся: парк імя Янкі Купалы.

Цяпер растлумач: Чым агульныя назоўнікі адрозніваюцца ад уласных і як правільна пісаць уласныя назвы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што называюць агульныя назоўнікі?
2. Які назоўнік уласны?
3. Да якой групы ўласных назваў адносіцца слова Марс?
4. Якім членам сказа з’яўляецца ўласная назва-словазлучэнне?
5. У якім радку назва напісана правільна?
6. У якім радку двукоссе НЕ патрэбна?
7. Як правільна напісаць?
8. Які назоўнік з’яўляецца агульным, хоць паходзіць ад уласнага імя?
9. Якая літара прапушчана ў слове «в..гнішча»?
10. У якім сказе ўсе ўласныя назвы напісаны правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑