Назоўнік

§ 25. Назоўнікі адушаўлёныя і неадушаўлёныя

Адрозніваем адушаўлёныя і неадушаўлёныя назоўнікі па пытанні і па форме вінавальнага склону, знаёмімся з асабовымі назоўнікамі.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Косця намаляваў на ўроку матэматыкі ката, і за гэта атрымаў дрэнную адзнаку. Скажы, каго ці што ён намаляваў? Пра ката мы пытаем «каго?», а пра сшытак — «што?». Чаму пытанні розныя, хоць кот у сшытку толькі намаляваны?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як адрозніць адушаўлёныя назоўнікі ад неадушаўлёных?

01

Адушаўлёныя назоўнікі

Адушаўлёныя назоўнікі — гэта агульныя назвы людзей, жывёл, жывых істот (беларус, дзіця, рыба, дрозд, муха), а таксама назвы міфалагічных, фантастычных істот (Зеўс, лесавік), дзіцячых цацак (лялька, мядзведзь), шахматных фігур (слон, ферзь), якія адказваюць на пытанне хто?

Адушаўлёнасць — граматычная прымета: цацачны мядзведзь, шахматны слон і снегавік не жывыя, але ў мове яны адушаўлёныя, бо адказваюць на пытанне хто?

Паглядзім, як гэта працуе

Хто? — слон, сын, снегавік.

Слон і сын называюць жывое ў прыродзе, снегавік — нежывое, але ўсе тры назоўнікі адказваюць на пытанне хто? і з’яўляюцца адушаўлёнымі.

02

Неадушаўлёныя назоўнікі

Неадушаўлёныя назоўнікі — гэта назвы прадметаў (аловак, машына), прылад (рыдлёўка, станок), рэчываў (мёд, алей), пачуццяў (любоў, пяшчота), раслін (васілёк, вярба), з’яў прыроды (гром, снег), якія адказваюць на пытанне што?

Расліны жывыя, але назвы раслін — неадушаўлёныя назоўнікі. Назоўнік атрад абазначае групу людзей, але адказвае на пытанне што? і таму неадушаўлёны.

Паглядзім, як гэта працуе

Што? — стол, атрад, дуб.

Дуб — жывая расліна, атрад — сукупнасць асоб, стол — рэч. Усе яны адказваюць на пытанне што? — неадушаўлёныя назоўнікі.

Параўноўваем і заўважаем

Адушаўлёныя і неадушаўлёныя

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаАдушаўлёныяНеадушаўлёныя
Пытаннехто?што?
Што называюцьлюдзей, жывёл, істот, цацкі, шахматныя фігурыпрадметы, прылады, рэчывы, пачуцці, расліны, з’явы прыроды
Вінавальны склонР. скл. = В. скл.Н. скл. = В. скл.
Прыклад у В. скл.бачу снегавікабачу атрад
Цяжкі выпадаклялька, ферзь, лесавікдуб, атрад, васілёк
03

Праверка вінавальным склонам

Форма вінавальнага склону неадушаўлёных назоўнікаў супадае з формай назоўнага склону: Н. скл. = В. скл.: атрад.

Форма вінавальнага склону адушаўлёных назоўнікаў супадае з формай роднага склону: Р. скл. = В. скл.: снегавіка.

Найлепш гэта відаць у назоўніках мужчынскага роду адзіночнага ліку і ў множным ліку: бачу сына, сыноў, сясцёр, але бачу стол, сталы, кнігі.

СклонНеадушаўлёныАдушаўлёны
Н. (хто? што?)атрад, дубснегавік, слон
Р. (каго? чаго?)атрада, дубаснегавіка, слана
В. (каго? што?)атрад, дубснегавіка, слана
Паглядзім, як гэта працуе

Мы ўбачылі атрад. — Мы зляпілі снегавіка.

Атрад у В. скл. мае тую ж форму, што ў Н. скл., — неадушаўлёны. Снегавіка ў В. скл. супадае з Р. скл. (няма снегавіка) — адушаўлёны.

04

Асабовыя назоўнікі

Асабовымі называюцца адушаўлёныя назоўнікі, да якіх адносяцца назвы асоб па сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (рабочы, беларус), прафесіі і родзе дзейнасці (урач, студэнт), роднасці, сваяцтве (брат, бацька), месцы жыхарства (гараджанін, мінчанка), розных якасцях (весялун, патрыёт).

Асабовыя назоўнікі называюць толькі людзей. Назвы жывёл (сабака, кот) адушаўлёныя, але не асабовыя.

Паглядзім, як гэта працуе

Блізкі сусед лепшы за дальняга родзіча.

Сусед — асабовы назоўнік (асоба па месцы жыхарства), родзіч — асабовы назоўнік (асоба па роднасці).

Прасочваем шлях

Як вызначыць адушаўлёнасць

  1. Ставім пытанне

    Хто? — адушаўлёны, што? — неадушаўлёны.

    хто? ферзь; што? рыдлёўка

  2. Правяраем вінавальным склонам

    Ставім слова пасля бачу (В. скл.) і параўноўваем з Н. і Р. скл.

    бачу ферзя (= няма ферзя)

  3. Робім вывад

    Р. = В. — адушаўлёны; Н. = В. — неадушаўлёны.

    ферзь — адушаўлёны

  4. Для асоб удакладняем групу

    Калі назоўнік называе чалавека, ён асабовы.

    мінчанка — па месцы жыхарства

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Хто? ці што?

Размяркуй назоўнікі з параграфа: адушаўлёныя (хто?) і неадушаўлёныя (што?). Памятай: важная граматыка, а не тое, ці жывы прадмет.

Думай як філолаг

Жывое ў прыродзе і ў мове

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 168. Дакажы, што назоўнік атрад неадушаўлёны, хоць абазначае сукупнасць асоб, а снегавік — адушаўлёны.

Зверыць разважанне

Адушаўлёнасць вызначаецца граматычна: па пытанні і форме вінавальнага склону. Атрад адказвае на пытанне што?, і яго В. скл. супадае з Н. скл.: бачу атрад. Значыць, ён неадушаўлёны. Снегавік адказвае на пытанне хто?, і яго В. скл. супадае з Р. скл.: зляпілі снегавіка — няма снегавіка. Значыць, ён адушаўлёны, хоць і зроблены са снегу.

Дуб жыве сотні гадоў, а назоўнік дуб — неадушаўлёны. Ці няма тут памылкі?

Зверыць разважанне

Памылкі няма. Адушаўлёнымі ў мове лічацца назвы людзей і жывёл (і падобных да іх істот, цацак, фігур). Расліны, хоць яны і жывыя ў прыродзе, называюцца неадушаўлёнымі назоўнікамі: бачу (што?) дуб, сарваў васілёк.

Практ. 169. Дзядуля кажа Мішу: «У хлеба прасі прабачэння». Ці стаў ад гэтага назоўнік хлеб адушаўлёным?

Зверыць разважанне

Не стаў. Дзядуля звяртаецца да хлеба як да жывога (прыём ажыўлення), каб Міша зразумеў, якую каштоўнасць мае хлеб. Але граматычна хлеб застаецца неадушаўлёным: што? хлеб, бачу (што?) хлеб.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Адушаўлёныя

    Адказваюць на пытанне хто?: людзі, жывёлы, жывыя і фантастычныя істоты, цацкі, шахматныя фігуры.

  2. Неадушаўлёныя

    Адказваюць на пытанне што?: прадметы, прылады, рэчывы, пачуцці, расліны, з’явы прыроды.

  3. Мова, а не прырода

    Дуб жывы, але неадушаўлёны; снегавік нежывы, але адушаўлёны.

  4. Н. = В.

    У неадушаўлёных назоўнікаў вінавальны склон супадае з назоўным: бачу атрад.

  5. Р. = В.

    У адушаўлёных назоўнікаў вінавальны склон супадае з родным: бачу снегавіка.

  6. Асабовыя

    Адушаўлёныя назвы асоб: рабочы, беларус, урач, брат, гараджанін, весялун.

Памятка: разбор па кроках

Слон (шахматы) → пытанне хто? → бачу слана = няма слана → Р. = В. → адушаўлёны.

  1. Пастаў да назоўніка пытанне. Хто? — адушаўлёны, што? — неадушаўлёны: хто? ферзь, што? станок.
  2. Правер формай вінавальнага склону. Бачу ферзя = няма ферзя (Р. = В.); бачу станок = станок (Н. = В.).
  3. Зрабі вывад і вызнач, ці назоўнік асабовы. Ферзь — адушаўлёны, але не асабовы; урач — адушаўлёны асабовы назоўнік.

Цяпер растлумач: Як адрозніць адушаўлёныя назоўнікі ад неадушаўлёных?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якое пытанне адказваюць адушаўлёныя назоўнікі?
2. Які назоўнік адушаўлёны?
3. Які назоўнік неадушаўлёны?
4. З якой формай супадае вінавальны склон неадушаўлёных назоўнікаў?
5. Якая форма вінавальнага склону правільная?
6. Чаму назоўнік атрад неадушаўлёны?
7. Які назоўнік з’яўляецца асабовым?
8. Па якой прымеце названа асоба словам «урач»?
9. У якім сказе назоўнік ужыты ў вінавальным склоне, які супадае з родным?
10. Які назоўнік адушаўлёны, але НЕ асабовы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑