Назоўнік

§ 26. Назоўнікі канкрэтныя і абстрактныя

Падзяляем агульныя назоўнікі на канкрэтныя і абстрактныя і адрозніваем іх па значэнні і марфалагічных прыметах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Можна сказаць «дзве ліпы», «дзве пчалы», «дзве ластаўкі». А ці можна сказаць «дзве радасці» ці «тры смуткі»? Не атрымліваецца: радасць і смутак нельга палічыць. Чаму адны назоўнікі лічацца, а другія — не?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым канкрэтныя назоўнікі адрозніваюцца ад абстрактных?

01

Канкрэтныя назоўнікі

Усе агульныя назоўнікі падзяляюцца на канкрэтныя і абстрактныя.

Канкрэтныя назоўнікі — гэта назвы:

  • адзінкавых прадметаў: аловак, палац;
  • з’яў прыроды: дождж, гром;
  • часавых адзінак: суткі, тыдзень;
  • меры і вагі: метр, грам;
  • дзеянняў: паход, падказка;
  • людзей: вучаніца, студэнт;
  • геаграфічных паняццяў: горад, рака;
  • прадпрыемстваў: фабрыка, завод;
  • твораў: аповесць, паэма.
Паглядзім, як гэта працуе

Стукнула звонка ў шыбу пчала, ластаўка смутак крылом перакрэсліла, ліпа цвісці на двары пачала (П. Панчанка).

Пчала, ластаўка, крыло, ліпа — канкрэтныя назоўнікі: іх можна палічыць — дзве пчалы, дзве ластаўкі, два крылы, дзве ліпы.

02

Абстрактныя назоўнікі

Абстрактныя назоўнікі — гэта назвы:

  • разумовых паняццяў: сумленне, мысленне;
  • фізічных і псіхічных адчуванняў: голад, стома;
  • якасцей, уласцівасцей: сціпласць, дабрата;
  • прымет: чырвань, сінь;
  • стану, дзеянняў: сон, касьба;
  • навуковых паняццяў: клімат, сюжэт.

Абстрактныя назоўнікі называюць тое, чаго нельга ўбачыць або дакрануцца, а можна толькі адчуць ці ўявіць: радасць, трывога, смутак.

Паглядзім, як гэта працуе

Колькі той радасці ў чалавека! Болей работы, трывогі, турбот...

Радасць, трывога — абстрактныя назоўнікі: яны называюць пачуцці і не спалучаюцца са словамі два, дзве.

03

Як адрозніць па марфалагічных прыметах

Канкрэтныя назоўнікі змяняюцца па ліках (месяц — месяцы, яблык — яблыкі) і спалучаюцца са словамі два, тры і г. д.: дзве ракі, тры вуліцы.

Абстрактныя назоўнікі звычайна маюць форму толькі адзіночнага ліку (дабро, сум), не спалучаюцца са словамі два, тры, але могуць спалучацца са словамі многа, мала: многа цяжкасцей, мала радасці.

Паглядзім, як гэта працуе

Тры дубкі — многа карысці.

Дубкі можна палічыць, ёсць формы дубок — дубкі: канкрэтны назоўнік. Карысць не лічыцца, але спалучаецца са словам многа: абстрактны назоўнік.

Параўноўваем і заўважаем

Канкрэтныя і абстрактныя

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаКанкрэтныяАбстрактныя
Што называюцьпрадметы, людзей, з’явы, меры, творыпаняцці, адчуванні, якасці, прыметы, стан
Лікзмяняюцца па ліках: яблык — яблыкізвычайна толькі адз. л.: дабро, сум
Са словамі два, трыспалучаюцца: дзве ракіне спалучаюцца
Са словамі многа, маламнога яблыкаўмнога цяжкасцей, мала радасці
Прыкладыаловак, метр, завод, паэмасумленне, голад, дабрата, клімат
04

Вобразы-сімвалы

Часта назоўнікі, якія ўжываюцца ў пераносным значэнні, называюць вобразы-сімвалы.

Канкрэтны назоўнік (дуб, ружа) называе прадмет, а праз яго — абстрактнае паняцце (моц, прыгажосць). У сказах тыпу «Дуб — сімвал моцы» дзейнік і выказнік выражаны назоўнікамі ў назоўным склоне, таму паміж імі ставіцца працяжнік.

Паглядзім, як гэта працуе

Дуб — сімвал моцы. Ружа — сімвал прыгажосці.

Дуб, ружа — канкрэтныя назоўнікі, моц, прыгажосць — абстрактныя. Працяжнік стаіць паміж дзейнікам і выказнікам, выражанымі назоўнікамі ў Н. скл.

Прасочваем шлях

Як вызначыць, канкрэтны ці абстрактны назоўнік

  1. Думаем пра значэнне

    Ці можна гэта ўбачыць, палічыць, памераць?

    аловак — так; сціпласць — не

  2. Спалучаем са словамі два, тры

    Канкрэтныя спалучаюцца, абстрактныя — не.

    два алоўкі; «дзве сціпласці» — нельга

  3. Правяраем лік

    Ці ёсць форма множнага ліку?

    алоўкі — ёсць; сціпласць — толькі адз. л.

  4. Робім вывад

    Аловак — канкрэтны, сціпласць — абстрактны.

    многа сціпласці — можна

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Канкрэтны ці абстрактны?

Размяркуй назоўнікі з табліцы падручніка. Правер сябе: ці можна сказаць «два», «тры»?

Думай як філолаг

Ці можна палічыць радасць?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 171. Чаму некаторыя назоўнікі з верша П. Панчанкі (радасць, трывога, смутак) нельга палічыць?

Зверыць разважанне

Яны абстрактныя: называюць пачуцці, якія нельга ўбачыць, дакрануцца і падзяліць на асобныя адзінкі. Таму яны звычайна маюць толькі адзіночны лік і не спалучаюцца са словамі два, тры. Затое пра іх можна сказаць многа ці мала: многа радасці, мала смутку.

Практ. 173. Чаму ў нататцы слова «аўтографы» ўзята ў двукоссе? У якім значэнні яно ўжыта?

Зверыць разважанне

Аўтограф — гэта ўласнаручны подпіс вядомага чалавека. У нататцы так з насмешкай названы надпісы і драпіны, якія падлеткі пакідаюць у ліфце. Слова ўжыта ў пераносным, іранічным значэнні, таму і ўзята ў двукоссе.

Практ. 175. Дуб — канкрэтны назоўнік. Як ён можа абазначаць абстрактнае паняцце моцы?

Зверыць разважанне

Канкрэтны прадмет мае прыметы, якія лёгка ўявіць: дуб высокі, магутны, жыве сотні гадоў. Таму ў пераносным значэнні ён становіцца вобразам-сімвалам моцы. Сам назоўнік дуб застаецца канкрэтным (два дубы), а абстрактнае паняцце моц мы перадаём праз гэты вобраз.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два разрады

    Усе агульныя назоўнікі падзяляюцца на канкрэтныя і абстрактныя.

  2. Канкрэтныя

    Назвы прадметаў, з’яў прыроды, часавых адзінак, меры, людзей, твораў: аловак, гром, тыдзень, метр.

  3. Абстрактныя

    Назвы паняццяў, адчуванняў, якасцей, прымет, стану: сумленне, стома, дабрата, сінь, сон.

  4. Прыметы канкрэтных

    Змяняюцца па ліках і спалучаюцца са словамі два, тры: дзве ракі.

  5. Прыметы абстрактных

    Звычайна толькі адзіночны лік, спалучаюцца са словамі многа, мала: мала радасці.

  6. Вобразы-сімвалы

    Канкрэтныя назоўнікі ў пераносным значэнні могуць быць сімваламі: дуб — сімвал моцы.

Памятка: разбор па кроках

Дабрата → ці можна палічыць? «дзве дабраты» — нельга → толькі адз. л. → многа дабраты → абстрактны назоўнік (якасць).

  1. Падумай пра значэнне назоўніка. Аловак — прадмет, які можна ўбачыць; сціпласць — якасць, яе можна толькі адчуць.
  2. Спалучы са словамі два, тры. Два алоўкі — можна; «дзве сціпласці» — нельга, затое можна многа сціпласці.
  3. Зрабі вывад. Аловак — канкрэтны назоўнік, сціпласць — абстрактны.

Цяпер растлумач: Чым канкрэтныя назоўнікі адрозніваюцца ад абстрактных?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія групы падзяляюцца ўсе агульныя назоўнікі?
2. Які назоўнік канкрэтны?
3. Які назоўнік абстрактны?
4. Якая марфалагічная прымета ўласцівая канкрэтным назоўнікам?
5. Якое спалучэнне ўтворана правільна?
6. Да якой групы абстрактных назоўнікаў адносіцца слова «голад»?
7. У якім радку ўсе назоўнікі канкрэтныя?
8. Што называюць вобразамі-сімваламі?
9. Які абстрактны назоўнік ёсць у сказе «Дуб — сімвал моцы»?
10. Якое слова з практ. 174 напісана правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑