Назоўнік

§ 27. Назоўнікі зборныя і рэчыўныя

Знаёмімся са зборнымі і рэчыўнымі назоўнікамі: што яны абазначаюць, як утвараюцца і чым адрозніваюцца ад канкрэтных.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

На дрэве можна палічыць лісты: адзін, два, тры. А лісце — палічыць нельга: гэта ўсе лісты разам. Гэтак жа не скажаш «два цукры» ці «тры малакі», а скажаш «кілаграм цукру», «шклянка малака». Якія назоўнікі не паддаюцца лічэнню?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што абазначаюць зборныя і рэчыўныя назоўнікі і якія ў іх марфалагічныя прыметы?

01

Зборныя назоўнікі

Зборныя назоўнікі абазначаюць сукупнасць аднародных або падобных прадметаў, якія ўспрымаюцца як непадзельнае цэлае: лісце, калоссе, вучнёўства, бярэзнік.

Зборны назоўнік можа абазначаць сукупнасць людзей (дзетвара, студэнцтва), жывых істот (птаства, звяр’ё), аднародных прадметаў (лісце, садавіна, голле).

Паглядзім, як гэта працуе

Лісты — лісце, каласы — калоссе, птушкі — птаства, звяры — звяр’ё.

Лісты, каласы, птушкі, звяры — канкрэтныя назоўнікі ў множным ліку: іх можна палічыць. Лісце, калоссе, птаства, звяр’ё — зборныя: яны называюць усю сукупнасць як адно цэлае.

02

Як выражаецца зборнасць

Значэнне зборнасці выражаецца:

  • пры дапамозе суфіксаў -ств- (-цтв-), -ат-, -ар-, -нік-, -й- і інш.: студэнцтва, бедната, машкара, алешнік, звяр’[й + о];
  • шляхам падаўжэння зычных: калоссе, насенне, ламачча.

Зборныя назоўнікі не спалучаюцца са словамі два, тры і маюць форму толькі адзіночнага ліку.

Падоўжаныя зычныя вымаўляюцца паміж галоснымі: калоссе, голле, крылле, праменне. У слове звяр’ё пасля р перад ё пішацца апостраф: літара ё тут абазначае два гукі [й + о], і [й] — частка суфікса.

Паглядзім, як гэта працуе

Схаваецца зноў у праменне (М. Танк).

Праменне — зборны назоўнік (сукупнасць прамянёў): не спалучаецца са словамі два, тры, мае толькі адзіночны лік, зборнасць выражана падаўжэннем зычнага [н’].

03

Рэчыўныя назоўнікі

Назоўнікі, якія абазначаюць назвы рэчываў аднароднага саставу, называюцца рэчыўнымі.

Да рэчыўных назоўнікаў адносяцца назвы:

  • розных матэрыялаў: сталь, нафта, азот, соль;
  • траў, агародных культур, ягад: пшаніца, капуста, чабор, маліны;
  • харчовых прадуктаў: чай, цукар, малако, сыр;
  • лекаў: аспірын, валідол;
  • тканіны: шоўк, бавоўна;
  • прыродных з’яў: снег, град, іней.
Паглядзім, як гэта працуе

Белы, як снег, салодкі, як мёд. (Цукар.)

Цукар, снег, мёд — рэчыўныя назоўнікі: яны называюць рэчывы аднароднага саставу.

04

Прыметы рэчыўных назоўнікаў

Рэчыўныя назоўнікі не спалучаюцца са словамі два, тры і іншымі і маюць форму толькі адзіночнага або толькі множнага ліку.

Толькі адзіночны лік: алей, мука, сок, шоўк, соль; толькі множны: духі. Рэчыва нельга палічыць, але яго можна вымераць: кілаграм цукру, літр малака, шклянка соку.

Паглядзім, як гэта працуе

Бабуля з ягад варэнне варыла, сок выціскала з маліны, каліны (Х. Жычка).

Варэнне, сок, маліна, каліна — рэчыўныя назоўнікі адзіночнага ліку: можна сказаць «слоік варэння», «шклянка соку», але не «тры сокі».

Параўноўваем і заўважаем

Зборныя, рэчыўныя і канкрэтныя

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыметаЗборныяРэчыўныя
Што абазначаюцьсукупнасць аднародных прадметаў як цэлаерэчывы аднароднага саставу
Са словамі два, трыне спалучаюццане спалучаюцца
Ліктолькі адзіночнытолькі адзіночны або толькі множны
Як выразіць колькасцьмнога, мала: многа лісцямерай: кілаграм цукру
Прыкладылісце, дзетвара, птаства, дубняксоль, мука, шоўк, духі
Прасочваем шлях

Як вызначыць разрад назоўніка

  1. Спрабуем палічыць

    Далучаем словы два, тры.

    два лісты — можна; лісце палічыць нельга

  2. Глядзім на значэнне

    Сукупнасць аднародных прадметаў — зборны; рэчыва — рэчыўны.

    лісце — усе лісты разам; мука — рэчыва

  3. Шукаем фармальную прымету

    Суфікс зборнасці або падоўжаны зычны.

    машкара (-ар-), калоссе (сс)

  4. Правяраем лік

    Зборныя — толькі адз. л.; рэчыўныя — адз. або мн. л.

    лісце; мука; духі

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Зборны, рэчыўны ці канкрэтны?

Словы з практ. 180. Падумай, ці можна гэта палічыць і што абазначае слова.

Думай як філолаг

Даследчыкі-мовазнаўцы

Правядзі эксперымент з падручніка і паразважай.

Практ. 176. Далучы да назоўнікаў дзетвара, лісце, садавіна, птаства словы два, тры. Ці маюць сэнс такія канструкцыі? Ці можна ўтварыць ад гэтых слоў форму множнага ліку?

Зверыць разважанне

Канструкцыі «дзве дзетвары», «тры лісці», «дзве садавіны» не маюць сэнсу. Гэтыя назоўнікі ўжо абазначаюць сукупнасць — усіх дзяцей, усе лісты, усе плады, усіх птушак разам, як непадзельнае цэлае. Таму яны маюць толькі адзіночны лік, і форму множнага ліку ад іх утварыць нельга. Вывад: гэта зборныя назоўнікі.

Практ. 179. Ці паддаюцца лічэнню назвы гарох, пшаніца, мёд, соль, цукар? Ці можна гэтыя рэчывы вымяраць?

Зверыць разважанне

Палічыць іх нельга: не скажаш «тры мёды» ці «дзве солі». Гэта рэчыўныя назоўнікі — назвы рэчываў аднароднага саставу. Затое рэчывы можна вымераць: кілаграм цукру, пачак солі, слоік мёду, мяшок пшаніцы. Калі ж нам трэба палічыць асобныя часцінкі, мы кажам: тры гарошыны, два зярняткі пшаніцы.

Сябар кажа: «Лісце — гэта проста множны лік ад слова ліст». Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Множны лік ад ліст — лісты: два лісты, тры лісты, іх можна палічыць. Лісце — асобны зборны назоўнік: ён абазначае ўсе лісты як адно цэлае, мае толькі адзіночны лік (шапацела лісце) і не спалучаецца са словамі два, тры. Зборнасць тут выражана падаўжэннем зычнага: лі[с’:]е.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Зборныя назоўнікі

    Абазначаюць сукупнасць аднародных прадметаў як непадзельнае цэлае: лісце, калоссе, вучнёўства.

  2. Сродкі зборнасці

    Суфіксы -ств- (-цтв-), -ат-, -ар-, -нік-, -й- або падаўжэнне зычных: студэнцтва, машкара, насенне.

  3. Прыметы зборных

    Не спалучаюцца са словамі два, тры і маюць толькі адзіночны лік.

  4. Рэчыўныя назоўнікі

    Называюць рэчывы аднароднага саставу: матэрыялы, расліны, прадукты, лекі, тканіны, з’явы прыроды.

  5. Прыметы рэчыўных

    Не спалучаюцца са словамі два, тры, маюць толькі адзіночны (соль) або толькі множны (духі) лік.

  6. Вымяраем, а не лічым

    Колькасць рэчыва перадаём мерай: літр малака, кілаграм мукі.

Памятка: разбор па кроках

Птаства → «два птаствы» — нельга → сукупнасць птушак → суфікс -ств- → толькі адз. л. → зборны назоўнік.

  1. Паспрабуй палічыць прадмет. Да назоўніка далучы словы два, тры: два лісты — можна, лісце, мука — палічыць нельга.
  2. Вызнач значэнне. Сукупнасць аднародных прадметаў (лісце) — зборны; рэчыва (мука) — рэчыўны.
  3. Правер прыметы. Зборны мае суфікс зборнасці або падоўжаны зычны і толькі адзіночны лік; рэчыўны можна вымераць: кілаграм мукі.

Цяпер растлумач: Што абазначаюць зборныя і рэчыўныя назоўнікі і якія ў іх марфалагічныя прыметы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначаюць зборныя назоўнікі?
2. Які назоўнік зборны?
3. У якім слове зборнасць выражана суфіксам -ат-?
4. Якая марфалагічная прымета ўласцівая зборным назоўнікам?
5. Што абазначаюць рэчыўныя назоўнікі?
6. Які назоўнік рэчыўны?
7. У якім радку ўсе назоўнікі рэчыўныя?
8. Які рэчыўны назоўнік мае толькі множны лік?
9. Якое спалучэнне ўтворана правільна?
10. Якое слова напісана правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑