Назоўнік

§ 28. Род назоўнікаў. Несупадзенне роду некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах

Вызначаем род назоўнікаў, знаёмімся з назоўнікамі агульнага роду і назвамі прафесій, параўноўваем род назоўнікаў у беларускай і рускай мовах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Чаму стол — мужчынскага роду, парта — жаночага, а малако — ніякага? Па-беларуску кажуць «моцны боль» і «залаты медаль», а па-руску — «сильная боль» і «золотая медаль». Аказваецца, род у роднасных мовах супадае не заўсёды.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як вызначыць род назоўніка і ў чым род некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадае?

01

Тры роды назоўнікаў

Назоўнікі бываюць мужчынскага (стол, вяз, клён, дуб), жаночага (парта, ліпа, асіна, бяроза) і ніякага (малако, мастацтва) роду.

Род адушаўлёных назоўнікаў адлюстроўвае адрозненні паводле полу: хлопчык — дзяўчынка, студэнт — студэнтка, воўк — ваўчыца. Род неадушаўлёных назоўнікаў не залежыць ад лексічнага значэння слова. Род вызначаюць па форме адзіночнага ліку назоўнага склону: да назоўніка далучаюць прыметнік або дзеяслоў прошлага часу.

Паглядзім, як гэта працуе

Расла прыгожая ліпа. Рос высокі дуб. Цякло халоднае малако.

Па канчатках прыметнікаў і дзеясловаў бачна род: ліпа — жаночы, дуб — мужчынскі, малако — ніякі.

02

Назоўнікі агульнага роду

Назоўнікі агульнага роду абазначаюць асоб і жаночага, і мужчынскага полу: непаседа Аня, непаседа Толя.

Да іх адносяцца задзіра, плакса, падліза, соня, непаседа, забіяка, чысцёха, ціхоня. Многія з іх характарызуюць чалавека з адмоўнага боку і ўжываюцца пераважна ў гутарковым стылі. Прыметнік і дзеяслоў прошлага часу пры такім назоўніку ўжываюцца ў родзе, які адпавядае полу асобы.

Паглядзім, як гэта працуе

Наш Толя — вялікі непаседа. Наша Аня — вялікая непаседа.

Пра хлопчыка — прыметнік мужчынскага роду (вялікі), пра дзяўчынку — жаночага (вялікая). Сам назоўнік непаседа не змяняецца.

03

Назвы прафесій, званняў, пасад

Некаторыя назоўнікі, якія абазначаюць прафесіі, званні, пасады, маюць толькі форму мужчынскага роду, але могуць адносіцца і да асоб жаночага полу: сакратар (урач, інжынер, прафесар) Сямёнаў, сакратар (урач, інжынер, прафесар) Сямёнава.

Прыметнікі ўжываюцца пры такіх назоўніках у мужчынскім родзе, а дзеясловы прошлага часу — у мужчынскім ці ў жаночым родзе ў залежнасці ад полу асобы.

Паглядзім, як гэта працуе

Дзяжурны ўрач Васількоў прымаў хворых. Участковы ўрач Маскалькова выпісала рэцэпт.

Прыметнікі дзяжурны, участковы — у мужчынскім родзе ў абодвух сказах. Дзеяслоў прымаў — мужчынскага роду (урач — мужчына), выпісала — жаночага (урач — жанчына).

04

Род у беларускай і рускай мовах

Род некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадае.

БеларускаяРуская
моцны боль (м.)сильная боль (ж.)
залаты медаль (м.)золотая медаль (ж.)
белая гусь (ж.)белый гусь (м.)
жывапіс (м.)живопись (ж.)
выява (ж.)изображение (н.)
папараць (ж.)папоротник (м.)
павуцінне (н.)паутина (ж.)

Таму род беларускага слова нельга правяраць па рускай мове: трэба запомніць яго або праверыць па слоўніку. У слове меда́ль націск падае на другі склад.

Паглядзім, як гэта працуе

Спартсменка атрымала залаты медаль.

Медаль у беларускай мове мужчынскага роду, таму прыметнік залаты — у мужчынскім родзе (па-руску — золотая медаль).

Параўноўваем і заўважаем

Род адгадак з практ. 187

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
БеларускаяРускаяРод (бел. / рус.)
названазваниеж. / н.
відэлецвилкам. / ж.
млынмельницам. / ж.
каромыселкоромыслом. / н.
папарацьпапоротникж. / м.
павуціннепаутинан. / ж.
Прасочваем шлях

Як вызначыць род назоўніка

  1. Ставім слова ў пачатковую форму

    Назоўны склон адзіночнага ліку.

    бярозы → бяроза

  2. Далучаем прыметнік або дзеяслоў прошлага часу

    Па канчатку відаць род.

    белая бяроза, расла бяроза

  3. Робім вывад

    Прыметнік на -ы (-і) — мужчынскі род, на -ая (-яя) — жаночы, на -ае (-яе) — ніякі.

    бяроза — жаночы род

  4. Правяраем асаблівыя выпадкі

    Агульны род, назвы прафесій, несупадзенне з рускай мовай.

    непаседа, урач, боль

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які род у беларускай мове?

Вызнач род назоўніка ў беларускай мове. Увага: многія з гэтых слоў маюць іншы род у рускай мове.

Думай як філолаг

Таямніцы роду

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 182. Чаму катэгорыю роду называюць адной з самых цікавых з’яў у мове? Ці можна растлумачыць, чаму дуб — мужчынскага роду, а ліпа — жаночага?

Зверыць разважанне

Сучасны чалавек не можа растлумачыць, чаму неадушаўлёныя прадметы маюць той ці іншы род: у адных мовах тры роды, у другіх два, а ёсць мовы зусім без роду. Існуе толькі здагадка, што калісьці рэчы жанчыны называлі словамі жаночага роду (нітка, хата, печ), а рэчы мужчыны — мужчынскага (конь, зубр). Дакладнага адказу няма, таму род неадушаўлёных назоўнікаў (дуб, ліпа) трэба проста ведаць. А вось у адушаўлёных род адлюстроўвае пол: студэнт — студэнтка.

Знайдзі і растлумач памылкі ў сказе: «Наша сябар атрымала залатую медаль, а ў мяне ад радасці аж з’явілася галаўная боль».

Зверыць разважанне

Правільна: «Наша сяброўка атрымала залаты медаль, а ў мяне ад радасці аж з’явіўся галаўны боль». Медаль і боль у беларускай мове — мужчынскага роду, таму залаты, галаўны, з’явіўся. Сябар — назоўнік мужчынскага роду (не агульнага), пра дзяўчыну кажуць сяброўка. Памылкі ўзніклі праз перанос роду з рускай мовы.

Чаму пра жанчыну-ўрача кажуць «участковы ўрач выпісала», а не «участковая ўрач выпісала» і не «участковы ўрач выпісаў»?

Зверыць разважанне

Назоўнік урач мае толькі форму мужчынскага роду, таму прыметнік, які з ім узгадняецца, стаіць у мужчынскім родзе: участковы ўрач. А дзеяслоў прошлага часу паказвае, хто канкрэтна выконвае дзеянне, — ён ужываецца па поле асобы: калі ўрач — жанчына, то выпісала.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры роды

    Назоўнікі бываюць мужчынскага, жаночага і ніякага роду: стол, парта, малако.

  2. Род і пол

    Род адушаўлёных назоўнікаў адлюстроўвае пол (студэнт — студэнтка); род неадушаўлёных ад значэння не залежыць.

  3. Агульны род

    Задзіра, плакса, непаседа абазначаюць асоб і мужчынскага, і жаночага полу: непаседа Аня, непаседа Толя.

  4. Назвы прафесій

    Урач, інжынер, прафесар маюць толькі форму мужчынскага роду, але называюць і жанчын.

  5. Прыметнік і дзеяслоў

    Пры назве прафесіі прыметнік — у мужчынскім родзе, дзеяслоў — па поле асобы: участковы ўрач выпісала.

  6. Несупадзенне з рускай

    Моцны боль, залаты медаль, белая гусь — род правяраем па беларускім слоўніку.

Памятка: разбор па кроках

Медаль → далучаем прыметнік → залаты медаль → канчатак -ы → мужчынскі род (па-руску золотая медаль — жаночы).

  1. Пастаў назоўнік у назоўны склон адзіночнага ліку. Даўніну → даўніна, медалі → медаль.
  2. Далучы прыметнік або дзеяслоў прошлага часу. Сівая даўніна, залаты медаль.
  3. Вызнач род і не правярай яго па рускай мове. Даўніна — жаночы род; медаль — мужчынскі, хоць па-руску золотая медаль.

Цяпер растлумач: Як вызначыць род назоўніка і ў чым род некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадае?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Да якога роду адносіцца назоўнік «ліпа»?
2. Ад чаго залежыць род адушаўлёных назоўнікаў?
3. Які назоўнік агульнага роду?
4. Які сказ пабудаваны правільна?
5. Якое словазлучэнне правільнае ў беларускай мове?
6. Якога роду назоўнік «папараць» у беларускай мове?
7. У якім радку ўсе назоўнікі мужчынскага роду ў беларускай мове?
8. Як правільна сказаць пра дзяўчынку?
9. Які беларускі назоўнік мае іншы род, чым яго рускі адпаведнік?
10. Ці залежыць род неадушаўлёных назоўнікаў ад лексічнага значэння слова?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑