Назоўнік

§ 29. Лік назоўнікаў. Назоўнікі, якія маюць форму толькі адзіночнага ці толькі множнага ліку. Несупадзенне ліку некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах

Вывучаем адзіночны і множны лік назоўнікаў, назоўнікі, якія маюць форму толькі аднаго ліку, і несупадзенне ліку ў беларускай і рускай мовах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Адзін сшытак — тры сшыткі, адно возера — два возеры. А як сказаць пра адзін «лекі» ці пра тры «смехі»? Ніяк: у такіх слоў толькі адна форма ліку. А яшчэ па-беларуску кажуць «чорнае чарніла» і «адчыніць дзверы», а па-руску — «черные чернила» і «открыть дверь».

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія назоўнікі змяняюцца па ліках, а якія маюць форму толькі аднаго ліку?

01

Адзіночны і множны лік

Большасць назоўнікаў абазначаюць прадметы, якія можна палічыць. Для іх абазначэння ўжываюцца назоўнікі адзіночнага і множнага ліку: сын — сыны (тры сыны), возера — азёры (два возеры).

Форма ліку выражаецца канчаткам: шышка — шышкі, баравік — баравікі, гронка — гронкі. Пры змене ліку ў слове можа мяняцца націск і гук у корані: во́зера — азёры, сын — сыны́.

Паглядзім, як гэта працуе

Залаціліся яловыя шышкі. Радавалі вока крамяныя баравікі.

Шышкі, баравікі — назоўнікі множнага ліку з канчаткам -і; у адзіночным ліку — шышка, баравік.

02

Толькі адзіночны лік

Некаторыя назоўнікі ўжываюцца ў форме толькі адзіночнага ліку: кісель, моладзь, смех.

Гэта:

  • рэчыўныя: сок, масла, мёд, жалеза, клей;
  • зборныя: галлё, калоссе, птаства;
  • абстрактныя: ветлівасць, радасць, смех;
  • назвы напрамкаў свету: поўдзень, поўнач, усход, захад;
  • уласныя назвы: Няміга, Мінск, Венера, Нёман.
Паглядзім, як гэта працуе

Зелянела лісце малінніку.

Лісце — зборны назоўнік: ужываецца толькі ў адзіночным ліку, форму множнага ліку ад яго ўтварыць нельга.

03

Толькі множны лік

Некаторыя назоўнікі ўжываюцца ў форме толькі множнага ліку: лекі, крупы, Каля́ды.

Гэта назвы:

  • састаўных прадметаў: нажніцы, акуляры, вагі, клешчы;
  • рэчываў: дрожджы, духі, крупы;
  • грошай: грошы, фінансы;
  • свят і абрадаў: вячоркі, дажынкі, Дзяды;
  • некаторых геаграфічных аб’ектаў: Альпы, Навасёлкі, Докшыцы.
Паглядзім, як гэта працуе

Нажніцы, акуляры, вагі, клешчы — і алоўкі.

Першыя чатыры словы маюць толькі множны лік: нельга сказаць «адна нажніца» пра прыладу. Алоўкі — лішняе слова: у яго ёсць адзіночны лік (аловак).

Параўноўваем і заўважаем

Формы ліку назоўнікаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ГрупаПрыкладыЦі можна палічыць
Адзіночны і множны ліксын — сыны, возера — азёрытак: тры сыны
Толькі адзіночны ліккісель, моладзь, смех, поўнач, Мінскне
Толькі множны ліклекі, крупы, Каляды, нажніцыз лічэбнікамі двое, трое: трое нажніц
Несупадзенне з рускайдзверы — дверь, змрок — сумеркилік правяраем па беларускай мове
04

Лік у беларускай і рускай мовах

Лік некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадае.

БеларускаяРуская
змрок (адз.)сумерки (мн.)
клопат (адз.)хлопоты (мн.)
чарніла (адз.)чернила (мн.)
дзверы (мн.)дверь (адз.)
паводзіны (мн.)поведение (адз.)
прыгаршчы (мн.)пригоршня (адз.)

Таму пры назоўніку змяняецца і форма слоў, што з ім звязаны: густы змрок — густые сумерки, сіняе чарніла — синие чернила.

Паглядзім, як гэта працуе

Ціхія паводзіны; цяжкія дзверы; вялікі клопат.

Паводзіны, дзверы — толькі множны лік, таму прыметнікі ціхія, цяжкія — у множным ліку. Клопат — адзіночны лік: вялікі клопат (па-руску большие хлопоты).

Прасочваем шлях

Як вызначыць лік назоўніка

  1. Знаходзім канчатак

    Канчатак паказвае форму ліку.

    шышк-а — адз. л., шышк-і — мн. л.

  2. Спрабуем змяніць лік

    Ці ёсць пара адзіночнага і множнага ліку?

    сын — сыны; смех — няма мн. л.

  3. Вызначаем групу

    Рэчыўны, зборны, абстрактны, напрамак свету, уласная назва — часта толькі адз. л.

    мёд, калоссе, ветлівасць, поўнач

  4. Не правяраем па рускай мове

    Лік у беларускай і рускай мовах можа не супадаць.

    чарніла (адз.) — чернила (мн.)

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які лік?

Вызнач, ці мае назоўнік абодва лікі, толькі адзіночны або толькі множны.

Думай як філолаг

Адзін ці многа?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Практ. 189. Сок, калоссе, ветлівасць, поўнач, Мінск маюць толькі адзіночны лік. Што агульнае ў гэтых групах назоўнікаў?

Зверыць разважанне

Усе яны называюць тое, што не паддаецца лічэнню: рэчыва (сок), сукупнасць як цэлае (калоссе), якасць (ветлівасць), напрамак свету (поўнач), адзінкавы прадмет (Мінск). Калі нельга сказаць «тры», то і форма множнага ліку не патрэбна, таму такія назоўнікі маюць толькі адзіночны лік.

Практ. 190. У радзе «грошы, фінансы, рэсурсы, рублі» знайдзі лішняе слова. Чаму тут адказ не такі відавочны, як у іншых радах?

Зверыць разважанне

Грошы і фінансы маюць толькі множны лік. Рублі — множны лік ад рубель, таму звычайна лішнім называюць рублі. Але і рэсурсы маюць форму адзіночнага ліку (рэсурс), хоць у значэнні «запасы, сродкі» часцей ужываецца множны лік. Таму ў гэтым радзе трэба растлумачыць свой выбар: лішнія словы, якія маюць пару адзіночнага ліку.

Чаму беларусу, які добра ведае рускую мову, трэба асабліва ўважліва ставіцца да слоў дзверы, паводзіны, чарніла, змрок?

Зверыць разважанне

У гэтых слоў лік у беларускай і рускай мовах не супадае: дзверы, паводзіны — толькі множны лік (па-руску дверь, поведение — адзіночны), а чарніла, змрок — адзіночны (па-руску чернила, сумерки — множны). Калі перанесці рускі лік у беларускую мову, з’явяцца памылкі: «адчыніў дзвер», «добрае паводзіна». Лік беларускага слова трэба правяраць па беларускім слоўніку.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Два лікі

    Большасць назоўнікаў маюць адзіночны і множны лік: сын — сыны, возера — азёры.

  2. Канчатак паказвае лік

    Форму ліку выражае канчатак: шышка — шышкі.

  3. Толькі адзіночны

    Рэчыўныя, зборныя, абстрактныя, назвы напрамкаў свету, многія ўласныя назвы: мёд, калоссе, смех, поўнач, Мінск.

  4. Толькі множны

    Лекі, крупы, Каляды, нажніцы, акуляры, грошы, Дзяды, Альпы.

  5. Несупадзенне ліку

    Змрок, клопат, чарніла — адзіночны лік; дзверы, паводзіны, прыгаршчы — множны (па-руску наадварот).

  6. Узгадненне

    Прыметнік стаіць у тым жа ліку, што і назоўнік: цяжкія дзверы, вялікі клопат.

Памятка: разбор па кроках

Крупы → адз. л. няма → назва рэчыва → толькі множны лік: грэцкія крупы.

  1. Знайдзі канчатак назоўніка. Шышк-і: канчатак -і паказвае множны лік.
  2. Паспрабуй утварыць пару іншага ліку. Шышкі — шышка; а ў лекі, крупы, смех, моладзь пары няма.
  3. Вызнач, ці назоўнік мае абодва лікі ці толькі адзін. Шышка — абодва лікі; смех — толькі адзіночны; лекі — толькі множны.

Цяпер растлумач: Якія назоўнікі змяняюцца па ліках, а якія маюць форму толькі аднаго ліку?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія назоўнікі маюць форму адзіночнага і множнага ліку?
2. Які назоўнік мае толькі адзіночны лік?
3. Які назоўнік мае толькі множны лік?
4. Да якой групы назоўнікаў, што маюць толькі адзіночны лік, адносіцца слова «захад»?
5. Якое слова лішняе ў радзе: вячоркі, дажынкі, Дзяды, святы?
6. Які беларускі назоўнік мае толькі множны лік, а яго рускі адпаведнік — адзіночны?
7. Якое словазлучэнне правільнае ў беларускай мове?
8. Якая форма правільная: «Колькі сілы і намаганняў трэба, каб вырасціць ...»?
9. Ці можна ўтварыць форму множнага ліку ад зборнага назоўніка «калоссе»?
10. У якім радку ўсе назоўнікі маюць толькі множны лік?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑