Назоўнік

§ 30. Патрабаванні да сціслага пераказу

Вучымся коратка і абагульнена перадаваць змест тэксту: выдзяляць галоўнае, апускаць і абагульняць другараднае, захоўваць кампазіцыю і моўныя асаблівасці арыгінала.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Сябар пытае, пра што фільм, які ты глядзеў учора. Ты не пераказваеш кожную сцэну, а за хвіліну расказваеш галоўнае: хто героі, што з імі здарылася і чым усё скончылася. Так мы робім сціслы пераказ, нават не задумваючыся пра гэта.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як коратка перадаць змест тэксту і не страціць галоўнага?

01

Што такое сціслы пераказ

Сціслы пераказ коратка і абагульнена перадае змест прапанаванага тэксту.

Каб зрабіць сціслы пераказ тэксту, трэба выдзеліць галоўнае, скараціць тэкст (змест абзаца, дыялогу перадаць адным-двума сказамі), знайсці і выкарыстаць моўныя сродкі для абагульненай перадачы зместу. Затым узнавіць тэкст, захоўваючы яго кампазіцыю і моўныя асаблівасці.

Паглядзім, як гэта працуе

Тэкст: «Толя і Коля паехалі на выстаўку сабак. Выстаўка толькі пачыналася. Людзі з сабакамі крыху памітусіліся і пачалі выстройвацца радамі. Расчэсвалі іх, папраўлялі нагруднікі з медалямі. Хлопцы не дачакаліся, пакуль усе падрыхтуюцца, пайшлі глядзець выстаўку».
Сціслы пераказ: «Толя і Коля паехалі на выстаўку сабак і, не чакаючы, пакуль усе падрыхтуюцца, пайшлі яе аглядаць».

Пяць сказаў абзаца перададзены адным. Захаваны героі, месца і падзея, апушчаны падрабязнасці пра тое, як рыхтавалі сабак (практ. 193, паводле П. Місько).

02

Галоўнае і другараднае

Перш чым скарачаць тэкст, трэба вызначыць яго тэму і падтэмы, асноўную думку, стыль і тып маўлення, а потым знайсці галоўнае і другараднае. Галоўная інфармацыя вылучаецца з улікам мэты выказвання.

Галоўнае — тое, без чаго незразумелыя падзеі і асноўная думка тэксту. Другарадныя падрабязнасці (дэталі пейзажу, знешнасці, паўторы) у сціслым пераказе апускаюць або абагульняюць.

Паглядзім, як гэта працуе

«Спыніўся, прыгледзеўся і ўбачыў наперадзе, за высокай травой, абрыў. А ў глыбіні блішчала вада і бялелі вялікія камяні».

Галоўнае — наперадзе быў абрыў, ад якога сабака засцярог хлопчыка. Вада і камяні ўнізе — дэталі, якія ў сціслым пераказе можна апусціць (практ. 194, паводле В. Хомчанкі).

03

Пропуск і абагульненне

Інфармацыя ў сціслым пераказе скарачаецца двума спосабамі: пропускам матэрыялу (неістотнае не перадаецца) і абагульненнем (падобныя дзеянні, прыметы, прадметы называюць, калі гэта магчыма, адным словам; змест абзаца, дыялогу перадаюць адным-двума сказамі).

Паглядзім, як гэта працуе

«Сабакі хадзілі па крузе, бегалі па бервяне, пераскоквалі цераз сценку, лазілі па лесвіцах, поўзалі на жываце, „вартавалі“» → «Сабакі паказвалі, што яны ўмеюць».

Шэсць падобных дзеянняў названы адным агульным выразам — гэта абагульненне. Сэнс не змяніўся: сабакі паказвалі свае ўменні.

Дыялог адным сказам

«— Даруй, што я праганяў цябе, хлеба пашкадаваў» → «Хлопчык папрасіў у сабакі прабачэння і падзяліўся з ім хлебам».

Рэпліку героя перадаём сваімі словамі, у адным сказе, і захоўваем яе сэнс.

Параўноўваем і заўважаем

Як сціскаецца тэкст

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабБыло ў тэксцеСтала ў пераказе
ПропускУ глыбіні блішчала вада і бялелі вялікія камяні.(не перадаецца)
Абагульненне дзеянняўХадзілі па крузе, бегалі па бервяне, пераскоквалі цераз сценку.Паказвалі, што ўмеюць.
Абагульненне прадметаўХорт, дог, баксёр, аўчарка, сенбернар, колі.Сабакі розных парод.
Абагульненне прыметСтары, худы, поўсць лапікамі, галодны.Стары галодны сабака.
Дыялог адным сказам— Ты што? — напалохаўся хлопчык, замахнуўся на яго.Хлопчык спачатку праганяў сабаку.
04

Памятка: як зрабіць сціслы пераказ

Задача пераказу — сцісла, коратка ў адпаведнасці з асноўнай думкай перадаць змест тэксту, захоўваючы пры гэтым моўныя сродкі, апорныя словы і выразы.

  1. Прачытайце тэкст, высветліце значэнне незразумелых слоў.
  2. Вызначце тэму і падтэмы, асноўную думку тэксту, яго стыль і тып маўлення.
  3. Знайдзіце галоўнае і другараднае ў тэксце (галоўная інфармацыя вылучаецца з улікам мэты выказвання).
  4. Вызначце, якая інфармацыя сціскаецца спосабам пропуску, а якая — спосабам абагульнення.
  5. Помніце: задача пераказу — коратка перадаць змест, захоўваючы моўныя сродкі, апорныя словы і выразы.
  6. Складзіце план пераказу (колькасць пунктаў плана можа быць меншай, чым колькасць падтэм у тэксце).
05

План сціслага пераказу

План сціслага пераказу можа мець менш пунктаў, чым падтэм у тэксце: дробныя падтэмы аб’ядноўваюць або апускаюць, калі яны не патрэбныя для асноўнай думкі.

Паглядзім, як гэта працуе

Падтэмы тэксту пра выстаўку: 1. Хлопцы прыехалі на выстаўку. 2. Падрыхтоўка сабак. 3. Сабакі-веліканы. 4. Іншыя пароды. 5. Сабакі паказваюць свае ўменні. 6. Хто атрымае медаль?
План сціслага пераказу: 1. Толя і Коля на выстаўцы сабак. 2. Сабакі розных парод. 3. Што ўмеюць сабакі.

Падрыхтоўку сабак апускаем, апісанне парод аб’ядноўваем у адзін пункт. Асноўнай інфармацыяй застаецца тое, як праходзіла выстаўка, — так раіць падручнік.

Прасочваем шлях

Як сцісла перадаць абзац

  1. Называем падтэму абзаца

    Пытаемся: пра што гэты абзац?

    Абзац 2 тэксту пра выстаўку — якія сабакі там былі.

  2. Знаходзім галоўнае

    Што патрэбна для асноўнай думкі ўсяго тэксту?

    На выстаўцы былі сабакі розных парод.

  3. Апускаем і абагульняем

    Падрабязнасці апускаем, пералік называем агульным словам або аднароднымі членамі.

    «Хлопцы ўбачылі хорта, дога, баксёра, аўчарак, сенбернара і іншых сабак».

  4. Правяраем сувязь з тэкстам

    Ці захаваны парадак падзей, апорныя словы і сувязь з наступнай часткай?

    Далей: «Але самае цікавае было наперадзе».

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Захаваць ці апусціць?

Ты робіш сціслы пераказ тэксту пра хлопчыка і сабаку (практ. 194, паводле В. Хомчанкі). Размяркуй звесткі: што трэба захаваць, а што можна апусціць. Апошнія карткі — на абагульненне.

Думай як філолаг

Скараціць — не значыць скалечыць

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Аднакласнік лічыць: каб атрымаць сціслы пераказ, дастаткова выкрасліць з тэксту кожны другі сказ. Ці мае ён рацыю?

Зверыць разважанне

Не мае. Пры механічным выкрэсліванні можна страціць галоўнае (напрыклад, што наперадзе быў абрыў) і пакінуць другараднае, а тэкст стане незвязным. Сціслы пераказ патрабуе думаць: выдзеліць галоўнае з улікам мэты, апусціць неістотнае, абагульніць падобнае і захаваць кампазіцыю і апорныя словы аўтара.

Сяброўка сцісла пераказала тэкст пра выстаўку так: «На выстаўцы былі хорт, дог, баксёр, аўчарка, сенбернар, колі, эрдэльтэр’ер, фокстэр’ер, японскі чын і чыхуахуа». Ці ўдалы такі пераказ?

Зверыць разважанне

Няўдалы. Яна захавала толькі пералік парод — другараднае, а страціла галоўнае: як хлопцы прыехалі на выстаўку, што сабакі паказвалі свае ўменні, як хваляваліся хлопчыкі. Пералік трэба было абагульніць (сабакі розных парод), а асноўнай інфармацыяй зрабіць ход выстаўкі.

Чаму ў памятцы сказана, што пунктаў у плане сціслага пераказу можа быць менш, чым падтэм у тэксце?

Зверыць разважанне

Таму што ў сціслым пераказе некаторыя падтэмы апускаюцца (падрыхтоўка сабак да выстаўкі), а некаторыя аб’ядноўваюцца (сабакі-веліканы і іншыя пароды — адзін пункт «Сабакі розных парод»). План адлюстроўвае толькі галоўныя часткі зместу.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што такое сціслы пераказ

    Сціслы пераказ коратка і абагульнена перадае змест прапанаванага тэксту.

  2. Галоўнае — з улікам мэты

    Галоўную інфармацыю вылучаем з улікам мэты выказвання і асноўнай думкі тэксту.

  3. Пропуск

    Неістотныя падрабязнасці — дэталі пейзажу, знешнасці, паўторы — у сціслым пераказе апускаюць.

  4. Абагульненне

    Падобныя дзеянні, прыметы, прадметы называем адным словам; змест абзаца, дыялогу перадаём адным-двума сказамі.

  5. Кампазіцыя і мова аўтара

    Сціслы пераказ захоўвае кампазіцыю тэксту, яго моўныя сродкі, апорныя словы і выразы.

  6. Кароткі план

    У плане сціслага пераказу можа быць менш пунктаў, чым падтэм у тэксце.

Памятка: разбор па кроках

«Сабакі хадзілі па крузе, бегалі па бервяне, пераскоквалі цераз сценку» → спосаб: абагульненне → «Сабакі паказвалі, што ўмеюць».

  1. Вызначы падтэму і асноўную думку. Пра што абзац? Хлопчык трапіў у цёмны лес і збіўся з дарогі.
  2. Аддзялі галоўнае ад другараднага. Галоўнае — сцямнела, і хлопчык заблудзіўся; як віляла дарога — дэталі.
  3. Апусці і абагульні, правер сэнс. «Сцямнела, і ў лясным гушчары хлопчык заблудзіўся»: чатыры сказы — адзін, сэнс захаваны.

Цяпер растлумач: Як коратка перадаць змест тэксту і не страціць галоўнага?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што такое сціслы пераказ?
2. Падобныя дзеянні, прыметы, прадметы называюць адным словам. Гэта спосаб…
3. Што захоўваюць пры сціслым пераказе?
4. Колькімі сказамі перадаюць змест абзаца або дыялогу?
5. Як вылучаецца галоўная інфармацыя тэксту?
6. Што лепш за ўсё апусціць у сціслым пераказе тэксту пра выстаўку сабак?
7. Які сказ абагульняе пералік «хадзілі па крузе, бегалі па бервяне, пераскоквалі цераз сценку»?
8. Што правільна пра план сціслага пераказу?
9. З чаго пачынаюць працу над сціслым пераказам?
10. Які сціслы пераказ часткі пра выратаванне хлопчыка (практ. 194) удалы?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑