Назоўнік

§ 31. Склон назоўнікаў. Асновы назоўнікаў

Даведваемся, як назоўнікі змяняюцца па склонах, адкуль паходзяць назвы склонаў, на якія тры тыпы скланення яны падзяляюцца і якія бываюць асновы назоўнікаў 1-га скланення.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Паглядзі навокал: сцяна, парта, стол, падручнік, сшытак. Мы толькі назвалі прадметы, а як яны звязаны паміж сабой — незразумела. Але варта сказаць «У класе стаяць парты. За партамі сядзяць вучні» — і з’яўляецца сувязь. Яе ствараюць склонавыя формы слоў.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што такое склон і скланенне назоўнікаў і як вызначыць тып скланення і тып асновы?

01

Склон звязвае словы ў сказе

Калі слова ўжываецца ў пачатковай форме — у назоўным склоне адзіночнага ліку, — яно толькі называе прадмет, з’яву прыроды, расліну ці жывёлу. Адносіны паміж прадметамі (прасторавыя, часавыя, умовы, мэты ці прычыны) выражаюцца пры дапамозе змянення слоў па склонах.

Правілы сувязі слоў у сказе ўстанаўлівае граматыка. У беларускай мове шэсць склонаў. Каб вызначыць склон назоўніка, знаходзім слова, ад якога ён залежыць, і ставім ад яго пытанне.

Паглядзім, як гэта працуе

У класе стаяць парты. За партамі сядзяць вучні.

Стаяць (у чым?) у класе — месны склон; сядзяць (за чым?) за партамі — творны склон. Парты, вучні (хто? што?) — назоўны склон (практ. 195, паводле В. Івановай).

02

Шэсць склонаў і іх пытанні

Назоўны склон называюць прамым, астатнія склоны — ускоснымі: ускосныя формы нібы адхіляюцца ад прамой. Адсюль і тэрмін «скланенне».

СклонПытанніПрыклад
Назоўны (Н.)хто? што?дапамога, вясёлка
Родны (Р.)каго? чаго?дом бацькі, ліст ад сына
Давальны (Д.)каму? чаму?дзякаваць сябру, падарыць брату
Вінавальны (В.)каго? што?чытаць кнігу, хварэць на грып
Творны (Т.)кім? чым?рэзаць нажом, маляваць алоўкам
Месны (М.)аб (на, пры, па) кім? чым?ісці па сцежцы, падарожжа па краіне

Месны склон ужываецца толькі з прыназоўнікамі (аб, на, пры, па, у).

03

Адкуль назвы склонаў

Назвы склонаў падказваюць іх асноўныя значэнні (паводле В. Івановай).

  • Назоўны — пачатковая форма для называння прадмета: дапамога, вясёлка.
  • Родны — літаральна «атрыманы ад нараджэння»: дом бацькі, ліст ад сына.
  • Давальны — ад слова даць: назва таго, каму нешта адрасуюць: дзякаваць сябру, падарыць брату.
  • Вінавальны — прадмет з’яўляецца прычынай ці «віной» дзеяння: чытаць кнігу, рабіць зарадку, хварэць на грып.
  • Творны — ад «ствараць»: прылада, што стварае дзеянне: рэзаць нажом, маляваць алоўкам.
  • Месны — указвае на месца, дзе адбываюцца падзеі: ісці па сцежцы, падарожжа па краіне.
Асаблівасці беларускай мовы

дзякаваць сябру; хварэць на грып; ісці па сцежцы.

Па-беларуску дзякуюць каму? — сябру (Д.), хварэюць на што? — на грып (В. з прыназоўнікам на), ідуць па чым? — па сцежцы (М.). У рускай мове ў гэтых спалучэннях іншыя склоны.

Параўноўваем і заўважаем

Склоны ў беларускай і рускай мовах

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Па-беларускуПа-рускуБеларускі склон
дзякаваць сябрублагодарить другадавальны
хварэць на грыпболеть гриппомвінавальны з прыназоўнікам на
ісці па сцежцыидти по тропинкемесны
падарожжа па краінепутешествие по странемесны
04

Тры тыпы скланення

Змяненне назоўнікаў па склонах называецца скланеннем. У залежнасці ад канчаткаў у назоўным склоне адзіночнага ліку і роду большасць назоўнікаў размяркоўваецца па трох тыпах скланення: 1, 2 і 3-е скланенне.

СкланеннеРод і канчатак у Н. адз. л.Прыклады
1-еж. р.: -а, -явясёлка, зямля
2-ем. р.: нулявы; н. р.: -о, -е, -ё, -аакно, поле, свята, дождж
3-еж. р.: нулявымыш, ноч, радасць
Паглядзім, як гэта працуе

Плошча — 1-е скл.; помнік, свята — 2-е скл.; Свіслач — 3-е скл.

Плошча — ж. р., канчатак -а; помнік — м. р., нулявы канчатак; свята — н. р., канчатак -а; Свіслач — ж. р., нулявы канчатак.

05

Асновы назоўнікаў 1-га скланення

Аснова назоўніка можа заканчвацца на цвёрды, зацвярдзелы, мяккі зычны або на г, к, х. Ад тыпу асновы залежаць склонавыя канчаткі.

АсноваПрыклады (практ. 200)
на цвёрды зычнырыба, згода, спадчына, дамова
на зацвярдзелы зычнымяжа, груша, сястра, пушча
на мяккі зычныцішыня, хваля, сям’я, таполя
на г, к, хадвага, страха, ручка, сястрычка

Зацвярдзелыя зычныя ў беларускай мове — [ж], [ш], [дж], [ч], [р], [ц]: калісьці яны былі мяккімі, а цяпер заўсёды цвёрдыя. У слове сям’я аснова заканчваецца на мяккі зычны [й]: сям[йа].

Прасочваем шлях

Як вызначыць склон і скланенне

  1. Знаходзім слова, ад якога залежыць назоўнік

    Склон бачны толькі ў сувязі з іншым словам.

    За партамі сядзяць вучні: сядзяць → за партамі.

  2. Ставім пытанне з прыназоўнікам

    Пытанне і прыназоўнік падказваюць склон.

    Сядзяць (за чым?) за партамі — творны склон.

  3. Ставім назоўнік у пачатковую форму

    Пачатковая форма — Н. адз. л.; вызначаем род і канчатак.

    Парта — ж. р., канчатак -а.

  4. Называем скланенне і тып асновы

    Па родзе і канчатку — скланенне; па апошнім зычным асновы — тып асновы.

    Парта — 1-е скланенне, аснова на цвёрды зычны [т].

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якога скланення?

Пастаў назоўнік у пачатковую форму, вызнач род і канчатак і размяркуй па скланеннях. Апошнія карткі — на тып асновы.

Думай як філолаг

Што хаваецца ў назвах склонаў

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму вінавальны склон назвалі менавіта так? Прывядзі прыклад з параграфа.

Зверыць разважанне

Паводле тлумачэння, прадмет, абазначаны назоўнікам у вінавальным склоне, з’яўляецца прычынай, «віной» дзеяння: чытаць кнігу — кніга выклікае чытанне; хварэць на грып — грып выклікае хваробу.

Аднакласнік сказаў: «Я ішоў па сцежке і думаў пра выхадныя». Знайдзі памылку і растлумач, які склон патрабуе прыназоўнік па.

Зверыць разважанне

Па-беларуску трэба: ішоў па сцежцы. Прыназоўнік па ў прасторавым значэнні патрабуе меснага склону: (па чым?) па сцежцы. Апошні зычны асновы к перад канчаткам месн. склону чаргуецца з ц: сцежка — па сцежцы. Форма «па сцежке» — уплыў рускай мовы.

Чаму слова, ужытае толькі ў пачатковай форме, не дазваляе ўбачыць сувязі паміж прадметамі?

Зверыць разважанне

Пачатковая форма (Н. адз. л.) толькі называе прадмет: парта, клас, вучні. Адносіны паміж прадметамі — дзе, калі, чым, каму — выражаюць ускосныя склоны: У класе стаяць парты. За партамі сядзяць вучні. Без змянення па склонах словы не звязаліся б у сказ.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Пачатковая форма

    У назоўным склоне адзіночнага ліку слова толькі называе прадмет; сувязь слоў выражаюць склонавыя формы.

  2. Шэсць склонаў

    Назоўны, родны, давальны, вінавальны, творны, месны; склон вызначаем па пытанні і прыназоўніку.

  3. Прамы і ўскосныя

    Назоўны склон — прамы, астатнія — ускосныя: яны нібы адхіляюцца ад прамой формы.

  4. Скланенне

    Змяненне назоўнікаў па склонах называецца скланеннем; тып скланення залежыць ад роду і канчатка ў Н. адз. л.

  5. Тры тыпы скланення

    1-е — ж. р. на -а, -я; 2-е — м. р. з нулявым канчаткам і н. р. на -о, -е, -ё, -а; 3-е — ж. р. з нулявым канчаткам.

  6. Чатыры тыпы асновы

    Аснова назоўніка 1-га скланення заканчваецца на цвёрды, зацвярдзелы, мяккі зычны або на г, к, х.

Памятка: разбор па кроках

Плошча → ж. р., канчатак -а → 1-е скланенне; аснова плошч- заканчваецца на [ч] → зацвярдзелы зычны.

  1. Знайдзі слова, ад якога залежыць назоўнік. Праз сетку прасейвалі муку: прасейвалі → праз сетку.
  2. Пастаў пытанне з прыназоўнікам. Прасейвалі (праз што?) праз сетку — вінавальны склон.
  3. Вызначы скланенне па пачатковай форме. Сетка — ж. р., канчатак -а — 1-е скланенне.

Цяпер растлумач: Што такое склон і скланенне назоўнікаў і як вызначыць тып скланення і тып асновы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як называецца змяненне назоўнікаў па склонах?
2. Ад чаго залежыць тып скланення назоўніка?
3. Які склон называюць прамым?
4. На якія пытанні адказвае творны склон?
5. Да якога скланення адносіцца назоўнік «радасць»?
6. Да якога скланення адносіцца назоўнік «поле»?
7. У якім назоўніку аснова заканчваецца на мяккі зычны?
8. У якім словазлучэнні назоўнік ужыты ў месным склоне?
9. Як правільна па-беларуску?
10. Які назоўнік мае аснову на зацвярдзелы зычны?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑