Назоўнік

§ 32. Асаблівасці правапісу канчаткаў назоўнікаў 1-га скланення (у давальным і месным склонах адзіночнага ліку)

Вучымся пісаць канчаткі назоўнікаў 1-га скланення ў давальным і месным склонах адзіночнага ліку: яны залежаць ад тыпу асновы і націску, а г, к, х перад імі чаргуюцца з з, ц, с.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Загадка: «Сама пані ў каморы, а яе косы на двары». Адгадка — морква. А як правільна: «на дароге» ці «на дарозе», «на руке» ці «на руцэ»? Каб не памыліцца, трэба ведаць, на які зычны заканчваецца аснова слова.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Ад чаго залежаць канчаткі назоўнікаў 1-га скланення ў давальным і месным склонах адзіночнага ліку?

01

Канчаткі залежаць ад асновы і націску

Склонавыя канчаткі назоўнікаў 1-га скланення залежаць ад характару асновы, а ў давальным і месным склонах — ад націску.

Назоўнікі 1-га скланення ў давальным і месным склонах адзіночнага ліку маюць аднолькавыя канчаткі: (каму?) бярозе — (на чым?) на бярозе, (каму?) сястры — (пры кім?) пры сястры.

Паглядзім, як гэта працуе

Д. каму? чаму? — лісе́, сястры, Тані, дарозе.
М. аб (на, пры, па) кім? чым? — (аб) лісе́, (пры) сястры, (па) Тані, (на) дарозе.

Форма давальнага і меснага склону адна і тая ж; адрознівае іх пытанне, а ў месным склоне — абавязковы прыназоўнік.

02

Канчаткі -е, -ы, -і

У давальным і месным склонах адзіночнага ліку назоўнікі 1-га скланення маюць канчаткі: з асновай на цвёрды зычны — -е; на зацвярдзелы — -ы; на мяккі — -і.

АсноваКанчатакПрыклады (практ. 203)
на цвёрды зычны-елісе́, бярозе, вясне
на зацвярдзелы зычны-ысястры, паліцы
на мяккі зычны-іТані, яблыні

Перад канчаткам -е цвёрдыя д, т становяцца мяккімі дз, ц: вада — у вадзе, хата — у хаце.

03

Чаргаванне г//з, к//ц, х//с

Апошнія зычныя асновы назоўнікаў 1-га скланення на г, к, х у давальным і месным склонах чаргуюцца: г//з, к//ц, х//с: дарога — (па) дарозе, сцежка — (на) сцежцы, скруха — (у) скрусе.

ЧаргаваннеКанчатакПрыклады
[г] // [з’]-едарога — дарозе, крыга — крызе
[х] // [с’]-еткачыха — ткачысе, скруха — скрусе
[к] // [ц]-ывавёрка — вавёрцы, сцежка — сцежцы

Скруха — моцны смутак, гора. Пасля мяккіх з, с пішацца -е, а пасля ц, які ў беларускай мове заўсёды цвёрды, — -ы.

Параўноўваем і заўважаем

Давальны і месны склоны: адзін канчатак

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
НазоўнікДавальныМесны
бярозабярозе(на) бярозе
паліцапаліцы(на) паліцы
яблыняяблыні(на) яблыні
дарогадарозе(на) дарозе
вавёркававёрцы(аб) вавёрцы
ткачыхаткачысе(аб) ткачысе
04

Пасля ц пад націскам — -э

Пасля ц, які ўзнікае на месцы к, канчатак залежыць ад націску: ненаціскны — -ы, націскны — -э.

Паглядзім, як гэта працуе

ляжаць у сумцы, ісці па сцяжынцы, радавацца вавёрцы — трымаць у руцэ́, радзімка на шчацэ́, на рацэ́.

У словах сумцы, сцяжынцы, вавёрцы канчатак ненаціскны — пішам -ы. У словах руцэ́, шчацэ́, рацэ́ націск падае на канчатак — пішам -э (практ. 206).

Прасочваем шлях

Як выбраць канчатак у Д. і М. склонах

  1. Ставім назоўнік у пачатковую форму

    Пераканаемся, што гэта 1-е скланенне: ж. р., канчатак -а, -я.

    у (сумка) → сумка — ж. р., -а, 1-е скл.

  2. Вызначаем апошні зычны асновы

    Цвёрды, зацвярдзелы, мяккі ці г, к, х?

    сумк- — аснова на к.

  3. Робім чаргаванне, калі трэба

    г → з, к → ц, х → с.

    сумк- → сумц-.

  4. Выбіраем канчатак

    Цвёрды, з, с — -е; зацвярдзелы, ц — -ы (пад націскам пасля ц — -э); мяккі — -і.

    у сумцы (канчатак ненаціскны).

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які канчатак у Д. і М. склонах?

Вызнач тып асновы, памятай пра чаргаванне г, к, х і націск — і выберы канчатак.

Думай як філолаг

Таямніцы канчаткаў

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў словах «вавёрцы» і «руцэ» розныя канчаткі, хоць абодва назоўнікі заканчваюцца на -ка і ў абодвух к//ц?

Зверыць разважанне

Канчаткі назоўнікаў 1-га скланення ў Д. і М. склонах залежаць ад націску. У слове вавёрцы канчатак ненаціскны — пасля ц пішам -ы. У слове руцэ́ націск падае на канчатак — пасля ц пішам -э.

Па-руску кажуць «на дороге», «в руке», а па-беларуску — «на дарозе», «у руцэ». Што адрознівае беларускія формы?

Зверыць разважанне

У беларускай мове апошнія зычныя асновы г, к, х у Д. і М. склонах 1-га скланення чаргуюцца з з, ц, с: дарога — на дарозе, рука — у руцэ́, скруха — у скрусе. У рускай мове такога чаргавання ў гэтых формах няма, таму формы «на дароге», «у руке» ў беларускай мове памылковыя.

Чаму ў назоўніку «сястра» ў давальным склоне пішацца -ы (сястры), а ў назоўніку «зямля» — -і (зямлі)?

Зверыць разважанне

Канчатак залежыць ад тыпу асновы. Аснова сястр- заканчваецца на зацвярдзелы [р], пасля якога пішацца ы. Аснова зямл- заканчваецца на мяккі [л’], і мяккасць перадае канчатак -і.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Залежнасць ад асновы

    Склонавыя канчаткі назоўнікаў 1-га скланення залежаць ад характару асновы, а ў Д. і М. склонах — і ад націску.

  2. Д. і М. аднолькавыя

    У давальным і месным склонах адзіночнага ліку назоўнікі 1-га скланення маюць аднолькавыя канчаткі.

  3. Цвёрдая аснова — -е

    Аснова на цвёрды зычны: лісе́, бярозе, вясне; д, т перад -е становяцца дз, ц: у вадзе, у хаце.

  4. Зацвярдзелая — -ы, мяккая — -і

    Сястры, паліцы — аснова на зацвярдзелы; Тані, яблыні — аснова на мяккі зычны.

  5. Чаргаванне г, к, х

    Г//з, к//ц, х//с: па дарозе, на сцежцы, у скрусе.

  6. Націск пасля ц

    Пасля ц ненаціскны канчатак -ы (вавёрцы), націскны -э (у руцэ́, на шчацэ́).

Памятка: разбор па кроках

на (дуга) → аснова дуг- на г → чаргаванне г//з → на дузе.

  1. Вызначы апошні зычны асновы. Рука → рук-: аснова на к.
  2. Зрабі чаргаванне. К//ц: рук- → руц-.
  3. Выберы канчатак з улікам націску. Націск на канчатку, пасля ц — -э: у руцэ́.

Цяпер растлумач: Ад чаго залежаць канчаткі назоўнікаў 1-га скланення ў давальным і месным склонах адзіночнага ліку?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Ад чаго залежаць канчаткі назоўнікаў 1-га скланення ў Д. і М. склонах?
2. Які канчатак у Д. склоне маюць назоўнікі 1-га скланення з асновай на мяккі зычны?
3. У якім слове ў месным склоне пішацца канчатак -ы?
4. Якое чаргаванне адбываецца ў пары сцежка — на сцежцы?
5. Як правільна?
6. У якім словазлучэнні памылка?
7. У якім выпадку на канцы пішацца -э?
8. У якіх склонах адзіночнага ліку назоўнікі 1-га скланення маюць аднолькавыя канчаткі?
9. Раскрый дужкі: «Людзі радаваліся (музыка)».
10. На які зычны заканчваецца аснова назоўніка «ткачыха»?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑