Вучымся выбіраць канчаткі назоўнікаў 2-га скланення: у родным склоне — -а (-я) або -у (-ю) у залежнасці ад значэння слова, у месным — -е, -ы, -і або -у (-ю) у залежнасці ад асновы і значэння.
Ці правільна сказаць «шклянка мёда» або «спяваць на прыродзе пасля абеда»? Па-беларуску — не: шклянка мёду, пасля абеду. А вось «каля дома» і «на мосце» — правільна. Чаму назоўнікі мужчынскага роду ў адным і тым жа склоне маюць розныя канчаткі?
Як выбраць канчатак назоўніка 2-га скланення ў родным і месным склонах адзіночнага ліку?
Склонавыя канчаткі назоўнікаў 2-га скланення залежаць ад іх лексічнага значэння. Назоўнікі мужчынскага роду ў родным склоне могуць мець канчатак -у (-ю) або -а (-я).
Лыжачка мёду; адвар замест чаю; ад дрэннага настрою — але: каля дома, рубля, вожыка.
Мёд, чай — рэчывы, настрой — стан чалавека: канчатак -у (-ю). Дом — канкрэтны прадмет, рубель — грашовая адзінка, вожык — жывая істота: канчатак -а (-я) (практ. 207).
Канчатак -у (-ю) у родным склоне маюць назоўнікі мужчынскага роду, якія абазначаюць:
Астатнія назоўнікі 2-га скланення маюць у родным склоне канчатак -а (-я): зуба, рубля, алфавіта. Таксама -а (-я) маюць усе назоўнікі ніякага роду: возера, сяла, збожжа.
| Група назоўнікаў м. р. | Прыклады |
|---|---|
| навуковыя і тэхнічныя тэрміны | дзейніка, артыкля, спектакля |
| назвы жывых істот | вожыка, бусла, лася |
| назвы канкрэтных прадметаў | дома, крана, аўтамабіля |
| органы, часткі цела | ілба, зуба, языка (але: твару) |
| адзінкі вымярэння, грашовыя адзінкі | міліметра, літра, рубля |
| прамежкі часу | дня, вечара, года (але: ранку) |
| месяцы, дні тыдня | верасня, лістапада, аўторка |
| грамадскія арганізацыі, установы | камітэта, савета, клуба |
| танцы, гульні | балета, вальса, футбола |
У залежнасці ад значэння некаторыя назоўнікі могуць ужывацца з канчаткамі -а (-я) і -у (-ю).
Назва дрэва мае -а (-я), а калі назоўнік набывае значэнне рэчыўнага (матэрыял), — -у (-ю). Назоўнік з прасторавым значэннем таксама мае -у (-ю).
голле старога дуба — стол з дубу; каля маладога ясеня — мэбля з ясеню; ішлі па сцежках сада — у канцы саду.
Дуба, ясеня — дрэвы; дубу, ясеню — драўніна, матэрыял. Сада — канкрэтны сад; у канцы саду — прасторавае значэнне.
| Слова | -а (-я) | -у (-ю) |
|---|---|---|
| дуб | голле старога дуба | стол з дубу |
| ясень | каля маладога ясеня | мэбля з ясеню |
| сад | ішлі па сцежках сада | у канцы саду |
У месным склоне назоўнікі 2-га скланення маюць канчаткі ў залежнасці ад асновы: на цвёрды зычны — -е; на зацвярдзелы — -ы; на мяккі — -і; на г, х з чаргаваннем г//з, х//с — -е.
| Аснова | Канчатак | Прыклады |
|---|---|---|
| на цвёрды | -е | (на) мосце, (у) небе |
| на зацвярдзелы | -ы | (на) дажджы, (у) гушчары, (на) возеры |
| на мяккі | -і | (на) фестывалі, (у) ручаі, (у) полі |
| на г, х з чаргаваннем | -е | г//з: (на) беразе; х//с: на версе |
Канчаткі -у, -ю ў месным склоне маюць назоўнікі, калі яны абазначаюць асобу чалавека: (пры) ўрачу, (аб) вучню, (пры) Алегу; а таксама калі апошнія зычныя асновы г, к, х не чаргуюцца з з, ц, с: (на) мітынгу, (аб) насарогу, у сшытку, (у) жаху.
Але: назоўнікі — назвы асоб з асновай на цвёрды зычны могуць ужывацца і з канчаткам -е: (пры) суседзе, (пры) браце.
Зверабой — «лякарства ад ста хвароб», як гавораць у народзе. Разламі яго сцяблінку — і на зломе выступіць чырвона-крывавы сок.
У народзе, на зломе — аснова на цвёрды зычны, канчатак -е (практ. 211, паводле Х. Гурыновіча).
Назоўнікі ніякага роду заўсёды маюць -а (-я).
возера → возера; поле → поля.
Рэчыва, пачуццё, стан, з’ява прыроды, падзея, працэс — ці прадмет, істота, адзінка вымярэння, месяц?
мёд — рэчыва.
Абстрактнае, рэчыўнае, прасторавае значэнне — -у (-ю); канкрэтнае — -а (-я).
лыжачка мёду.
Запамінаем: хлеба, аўса, але твару, ранку.
кавалак хлеба, з ранку да вечара.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Кавалачак (сыр) → сыр — рэчыва → канчатак -у → кавалачак сыру.
Задача 1. Практ. 207. Падрыхтуй для школьнага радыё 3–4 сказы «Што нам раіць народная медыцына?». Ужыві ў родным склоне назоўнікі мёд, чай, грып, настрой.
Зімой, каб засцерагчыся ад грыпу, народная медыцына раіць выпіваць шклянку цёплага малака з лыжачкай мёду. Пры прастудзе лепш піць адвар ягад шыпшыны замест чаю. А ад дрэннага настрою дапамагае песня на прыродзе.
Праверце: грыпу — хвароба, мёду — рэчыва, чаю — рэчыва, настрою — стан: усюды -у (-ю).
Задача 2. Сябар паведамляе ў чаце: «Купіў кіло сыра, пачак цукра і бутэлечку клея, а на абед — кавалак хлебу». Знайдзі і выпраў памылкі ў канчатках.
Правільна: кіло сыру, пачак цукру, бутэлечку клею (рэчывы маюць -у, -ю), а кавалак хлеба (выключэнне: хлеб — -а).
Праверце: выпраўлены ўсе чатыры памылкі.
Задача 3. Практ. 210. Напішы 2–3 сказы пра паход класа, ужыўшы ў месным склоне назоўнікі бераг, луг, ручай, мітынг або сшытак.
Летам наш клас адпачываў на беразе возера. На лузе мы збіралі кветкі, а ў ручаі лавілі рыбу. Усе ўражанні я запісаў у сшытку.
Праверце: на беразе, на лузе — г//з’ і -е; у ручаі — мяккая аснова, -і; у сшытку — к не чаргуецца, -у.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызнач значэнне назоўніка і размяркуй словы па канчатку роднага склону. Не забудзь пра выключэнні.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму правільна «голле старога дуба», але «стол з дубу»?
Канчатак назоўнікаў 2-га скланення залежыць ад лексічнага значэння. У першым выпадку дуб — канкрэтнае дрэва (назва прадмета), таму -а. У другім — драўніна, матэрыял, з якога зроблены стол: назоўнік набывае значэнне рэчыўнага, а рэчывы маюць -у.
Чаму ў месным склоне кажам «пры ўрачу», але «пры браце»?
Назоўнікі, якія абазначаюць асобу чалавека, у месным склоне маюць канчатак -у, -ю: пры ўрачу, аб вучню, пры Алегу. Але назвы асоб з асновай на цвёрды зычны могуць ужывацца і з канчаткам -е: пры браце, пры суседзе (т і д перад е становяцца ц і дз).
Чаму «на беразе», але «на мітынгу», хоць абодва назоўнікі заканчваюцца на г?
У слове бераг апошні зычны г чаргуецца з з’ і назоўнік мае канчатак -е: на беразе. У слове мітынг г не чаргуецца, а калі апошнія г, к, х не чаргуюцца з з, ц, с, назоўнік мае канчатак -у: на мітынгу (як і на насарогу, у сшытку, у жаху).
Склонавыя канчаткі назоўнікаў 2-га скланення залежаць ад іх лексічнага значэння.
Абстрактныя, прасторавыя, рэчыўныя назвы, пачуцці, хваробы, з’явы прыроды, падзеі: поспеху, лугу, цукру, грыпу, дажджу.
Жывыя істоты, канкрэтныя прадметы, тэрміны, адзінкі вымярэння, месяцы, установы, гульні і ўсе назоўнікі н. р.: бусла, дома, верасня, возера.
Хлеба, аўса — хоць рэчывы; твару, ранку — хоць часткі цела і часу.
Цвёрдая аснова — -е (на мосце), зацвярдзелая — -ы (на дажджы), мяккая — -і (у полі), г//з, х//с — -е (на беразе).
Назвы асоб (пры ўрачу, аб вучню) і словы, дзе г, к, х не чаргуюцца (на мітынгу, у сшытку).
Без (дождж) → з’ява прыроды → родны склон -у → без дажджу.
Цяпер растлумач: Як выбраць канчатак назоўніка 2-га скланення ў родным і месным склонах адзіночнага ліку?
Загрузка прагрэсу…