Вучымся пісаць канчаткі назоўнікаў 3-га скланення: -ы, -і ў родным, давальным і месным склонах і -у, -ю ў творным склоне, дзе апошні зычны асновы часта падаўжаецца, а пасля б, п, м, р, ф пішацца апостраф.
Ноч — ноччу, радасць — радасцю, Сібір — Сібір’ю, любоў — любоўю. Чатыры назоўнікі аднаго, 3-га скланення, а ў творным склоне ў адным падвойваецца літара, у другім — не, у трэцім з’яўляецца апостраф, у чацвёртым — нічога. Разбярэмся, чаму так.
Як пішуцца канчаткі назоўнікаў 3-га скланення і калі ў творным склоне падаўжаецца апошні зычны асновы?
У залежнасці ад тыпу асновы назоўнікі 3-га скланення ў родным, давальным, месным склонах маюць канчаткі -ы, -і: ночы, рысі, радасці.
Пасля зацвярдзелых зычных (ж, ш, ч, р) пішацца -ы: ночы, рэчы, мышы; пасля мяккіх — -і: рысі, радасці, памяці.
Р. да позняй ночы; Д. радасці; М. у прыгажосці блізкіх азёраў.
Ноч — аснова на зацвярдзелы [ч], канчатак -ы; радасць, прыгажосць — аснова на мяккі зычны, канчатак -і (практ. 216).
У творным склоне адзіночнага ліку назоўнікі 3-га скланення ў залежнасці ад апошняга зычнага асновы маюць канчаткі -у, -ю: ноччу, рыссю, радасцю.
| Склон | Канчаткі | Прыклады |
|---|---|---|
| Родны, давальны, месны | -ы, -і | ночы, рысі, радасці |
| Творны | -у, -ю | ноччу, рыссю, радасцю |
Пасля зацвярдзелых зычных — -у (ноччу, мышшу, рэччу), пасля мяккіх — -ю (рыссю, радасцю).
Калі апошні зычны асновы назоўніка 3-га скланення стаіць пасля галоснага, то ён падаўжаецца: бель — беллю, рунь — рунню; калі пасля зычнага — не падаўжаецца: вернасць — вернасцю, радасць — радасцю.
Падоўжаны зычны вымаўляецца доўга, а на пісьме абазначаецца дзвюма літарамі: ноччу, мышшу, памяццю. Дз падаўжаецца як ддз: гладзь — гладдзю, намаразь — намараззю.
Вербы любуюцца Свіслаччу.
У слове Свіслач апошні зычны [ч] стаіць пасля галоснага а — у творным склоне ён падаўжаецца: Свіслаччу (практ. 214).
Не падаўжаюцца зычныя б, п, м, р, ф, ў. Пасля іх (акрамя ў) перад канчаткам -ю пішацца апостраф: Сібір — Сібір’ю; любоў — любоўю.
глыб — глыб’ю, верф — верф’ю, Свір — Свір’ю, шыр — шыр’ю; любоў — любоўю.
Б, ф, р не падаўжаюцца; апостраф паказвае, што зычны вымаўляецца цвёрда, а літара ю абазначае два гукі [йу] (практ. 215). Пасля ў апостраф не пішацца: любоўю.
| Умова | Што пішам | Прыклады |
|---|---|---|
| зычны пасля галоснага | падвойваем зычны | бель — беллю, ноч — ноччу |
| зычны пасля зычнага | не падвойваем | вернасць — вернасцю |
| б, п, м, р, ф | апостраф перад -ю | верф — верф’ю, Сібір — Сібір’ю |
| ў | без апострафа | любоў — любоўю |
| зацвярдзелы ж, ш, ч | канчатак -у | мыш — мышшу, рэч — рэччу |
Назоўнік 3-га скл. — ж. р. з нулявым канчаткам.
памяць → памяц’-: апошні [ц’].
Галосны — падвойваем; зычны — не падвойваем.
памяць: перад ц стаіць галосны я.
Яны не падаўжаюцца; пасля іх (акрамя ў) — апостраф.
памяць — не з гэтага спісу.
Пасля зацвярдзелага — -у, пасля мяккага — -ю.
памяць → памяццю.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Шчолач → апошні [ч] пасля галоснага → падаўжаецца, зацвярдзелы → -у → шчолаччу.
Задача 1. Практ. 215. З назоўнікамі квецень, шчодрасць, прыгажосць складзі 2–3 сказы пра сады вясной у тваім горадзе ці вёсцы, ужыўшы іх у творным склоне.
Вясной наш горад радуе вока квеценню садоў. Яблыні і вішні захапляюць прыгажосцю. Зямля аддзячвае людзей шчодрасцю за працу.
Праверце: квеценню — [н’] пасля галоснага падаўжаецца; прыгажосцю, шчодрасцю — [ц’] пасля зычнага с не падаўжаецца.
Задача 2. Аднакласнік напісаў віншаванне: «Віншую цябе з днём нараджэння! Жадаю, каб жыццё было напоўнена радасццю і любоў’ю, а дом — цеплынёй і памяцю пра добрае». Знайдзі і выпраў памылкі.
Правільна: радасцю (ц пасля зычнага с не падаўжаецца), любоўю (пасля ў апостраф не пішацца), памяццю (ц пасля галоснага падаўжаецца).
Праверце: выпраўлены тры памылкі; «цеплынёй» — 1-е скланенне, тут усё правільна.
Задача 3. Практ. 214. Напішы 2–3 сказы для экскурсіі па Мінску, ужыўшы ў творным склоне назоўнікі Свіслач і плошча (або іншыя назоўнікі 3-га скланення).
Мы прайшліся над Свіслаччу па прыгожым мастку. Каля помніка мы ўшанавалі памяць байцоў хвілінай маўчання і доўга любаваліся велічнай плошчай.
Праверце: Свіслаччу — 3-е скл., [ч] пасля галоснага падаўжаецца; плошчай — 1-е скл., канчатак -ай.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Пастаў назоўнік 3-га скланення ў творны склон і вызнач, што адбываецца з апошнім зычным асновы.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Практ. 214. Прачытай уголас: «Вербы любуюцца Свіслаччу». Як вымаўляецца гук [ч]? Зрабі вывад, калі падаўжаецца апошні зычны асновы назоўніка 3-га скланення.
Гук [ч] вымаўляецца доўга, падоўжана, і на пісьме абазначаецца дзвюма літарамі: Свіслаччу. Апошні зычны асновы падаўжаецца, калі стаіць пасля галоснага (ноч — ноччу, бель — беллю); калі пасля зычнага — не падаўжаецца (радасць — радасцю).
Чаму пішам «Сібір’ю», але «любоўю», хоць ні р, ні ў не падаўжаюцца?
Зычныя б, п, м, р, ф, ў не падаўжаюцца. Пасля б, п, м, р, ф перад -ю пішацца апостраф: ён паказвае, што ю абазначае два гукі [йу], а зычны вымаўляецца цвёрда (Сібір’ю, верф’ю). Пасля ў апостраф не пішацца, таму што ў — нескладовы гук, пасля якога ю і так абазначае [йу]: любоўю.
Чаму ў творным склоне «ноччу» — канчатак -у, а «рыссю» — -ю?
Канчатак залежыць ад апошняга зычнага асновы. Ноч — аснова на зацвярдзелы [ч], пасля яго пішацца -у. Рысь — аснова на мяккі [с’], мяккасць перадае канчатак -ю. У абодвух словах зычны стаіць пасля галоснага, таму падаўжаецца: ноччу, рыссю.
У родным, давальным, месным склонах назоўнікі 3-га скланення маюць -ы, -і: ночы, рысі, радасці.
У творным склоне адзіночнага ліку — -у, -ю: ноччу, рыссю, радасцю.
Бель — беллю, рунь — рунню, ноч — ноччу, Свіслач — Свіслаччу.
Вернасць — вернасцю, радасць — радасцю, шчодрасць — шчодрасцю.
Б, п, м, р, ф не падаўжаюцца; перад -ю пасля іх пішацца апостраф: Сібір’ю, верф’ю.
Ў таксама не падаўжаецца, але апостраф пасля яго не пішацца: любоўю.
Намаразь → апошні зычны [з’] пасля галоснага а → падаўжаецца → намараззю.
Цяпер растлумач: Як пішуцца канчаткі назоўнікаў 3-га скланення і калі ў творным склоне падаўжаецца апошні зычны асновы?
Загрузка прагрэсу…