Вучымся пісаць канчаткі назоўнікаў у множным ліку: у родным склоне — -оў (-ёў), -аў (-яў) або нулявы канчатак, у творным — -амі, -ямі, а таксама запамінаем асаблівыя формы вачыма, людзьмі, яблынь.
«Чалавек без сяброў, што печ без дроў», — кажа прыказка. Сябры — сяброў, дровы — дроў, а вось сэрца — сэрцаў, мова — моў, яблыня — яблынь. Чаму ў родным склоне множнага ліку такія розныя канчаткі?
Як пішуцца канчаткі назоўнікаў у родным і творным склонах множнага ліку?
Назоўнікі ўсіх трох скланенняў у множным ліку ва ўсіх склонах, за выключэннем роднага, маюць аднолькавыя канчаткі.
Д. бярозам, вершам, рэчам; Т. бярозамі, вершамі, рэчамі; М. (аб) бярозах, вершах, рэчах.
Бяроза — 1-е скланенне, верш — 2-е, рэч — 3-е, а канчаткі ў множным ліку ў іх аднолькавыя. Розніца бывае толькі ў родным склоне: бяроз, вершаў, рэчаў.
Абсалютная большасць назоўнікаў у родным склоне множнага ліку маюць канчаткі -оў (-ёў) або -аў (-яў): каласоў, галасоў, рублёў, сэрцаў, рэчаў, ведаў, апельсінаў, гульняў.
Памятай пра аканне: літары о, ё ў канчатку пішуцца толькі пад націскам: каласо́ў, рублёў; ненаціскны канчатак — -аў (-яў): сэ́рцаў, апельсі́наў.
Чалавек без сяброў, што печ без дроў.
Сяброў, дроў — націскны канчатак -оў (практ. 219).
Большасць назоўнікаў з асновай на адзін зычны маюць нулявы канчатак: мова — моў, думка — думак, падзея — падзей. Некаторыя назоўнікі могуць мець варыянтныя канчаткі: сёстры — сясцёр і сёстраў, норма — норм і нормаў.
У назоўніках на -ня ў родным склоне множнага ліку на канцы пішацца мяккі знак: яблыня — яблынь, кнігарня — кнігарань, песня — песень.
Для добрых гасцей вароты самі адчыняюцца. Хто ў людзей не верыць, той сабе рады не дасць.
Госці — гасцей, людзі — людзей: асобныя формы, якія трэба запомніць (практ. 219).
| Канчатак | Калі | Прыклады |
|---|---|---|
| -оў (-ёў) | толькі пад націскам | каласоў, галасоў, рублёў |
| -аў (-яў) | часцей без націску | сэрцаў, рэчаў, гульняў |
| нулявы | многа слоў з асновай на адзін зычны | моў, думак, падзей |
| -ь на канцы | назоўнікі на -ня | яблынь, кнігарань |
| варыянты | некаторыя назоўнікі | сясцёр і сёстраў, норм і нормаў |
У творным склоне множнага ліку назоўнікі ўсіх трох скланенняў у залежнасці ад апошняга зычнага асновы маюць канчаткі -амі, -ямі: бярозамі, вершамі, героямі, палямі.
Пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных — -амі (бярозамі, вершамі), пасля мяккіх і [й] — -ямі (палямі, героямі).
Вада цёмнымі хвалямі пераліваецца. Хлопцы марамі пра будучыню дзеляцца.
Хвалі — аснова на мяккі [л’]: хвалямі; мары — на зацвярдзелы [р]: марамі (практ. 220, паводле В. Дзякевіча).
Назоўнікі вочы, вушы, грошы, дзверы могуць ужывацца з варыянтнымі канчаткамі -амі, -ыма: вачамі — вачыма, грашамі — грашыма, дзвярамі — дзвярыма. Некаторыя назоўнікі пішуцца з мяккім знакам перад -мі: слёзы — слязьмі, людзі — людзьмі, грудзі — грудзьмі.
| Назоўнік | Творны склон мн. л. |
|---|---|
| вочы | вачамі — вачыма |
| вушы | вушамі — вушыма |
| грошы | грашамі — грашыма |
| дзверы | дзвярамі — дзвярыма |
| слёзы, людзі, грудзі | слязьмі, людзьмі, грудзьмі |
Утвараем форму роднага склону множнага ліку.
Няма (чаго?) — рубель → рублёў.
Памятаем: о, ё ў канчатку пішуцца толькі пад націскам.
рублёў — канчатак пад націскам, пішам -ёў.
Нулявы канчатак — многа слоў з асновай на адзін зычны.
мова → моў.
На канцы пішам мяккі знак.
яблыня → яблынь.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Няма (рубель) → канчатак -оў (-ёў), пад націскам → няма рублёў.
Задача 1. Практ. 220. Прыдумай працяг гісторыі пра Лёню і сабачку (2–3 сказы). Ужыві хоць бы два назоўнікі ў творным склоне множнага ліку і адзін — у родным склоне множнага ліку.
Сябры накрылі сабачку куртачкамі, і ён перастаў дрыжаць. Лёня глядзеў на яго ўзрадаванымі вачыма і пагладжваў рукамі мокрую поўсць. Вечарам хлопцы прыдумалі шмат імёнаў, але назвалі сабачку Шчаслівым.
Праверце: куртачкамі, вачыма, рукамі — Т. мн.; імёнаў — Р. мн.
Задача 2. Ты складаеш спіс пакупак для паходу і запісваеш у нататкі: «5 бохан хлеба, 10 апельсінов, 2 пачкі пячэння і многа яблыкаў». Знайдзі і выпраў памылкі ў формах роднага склону множнага ліку.
Правільна: 5 боханаў хлеба, 10 апельсінаў, 2 пачкі пячэння і многа яблыкаў.
Бохан — Р. мн. боханаў, апельсін — апельсінаў (канчатак ненаціскны, пішам -аў, а не рускае -ов).
Задача 3. Практ. 219. Выберы адну прыказку з практыкавання і напішы 2–3 сказы, калі яе дарэчна ўжыць у жыцці шасцікласніка. Падкрэсль у прыказцы назоўнікі ў родным або творным склоне множнага ліку.
«Чалавек без сяброў, што печ без дроў». Калі сябар моцна пасварыўся з аднакласнікамі і застаўся адзін, яму можна нагадаць гэтую прыказку: без сяброў жыццё халоднае, як печ без дроў.
Сяброў, дроў — родны склон множнага ліку, націскны канчатак -оў.
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Утвары форму «няма каго? чаго?» і размяркуй словы па канчатку.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Практ. 219. Чаму слова без у прыказцы «Чалавек без сяброў, што печ без дроў» вымаўляецца па-рознаму?
Звонкі [з] на канцы прыназоўніка без перад глухім [с] у слове сяброў аглушаецца: [б’эс с’абро́ў]. Перад звонкім [д] у слове дроў ён застаецца звонкім: [б’эз дро́ў]. На пісьме прыназоўнік заўсёды пішацца аднолькава — без.
Чаму ў родным склоне множнага ліку пішам «каласоў», але «сэрцаў», хоць і там і там канчатак «о/а + ў»?
Паводле акання літара о пішацца толькі пад націскам. У слове каласо́ў націск падае на канчатак — пішам -оў. У слове сэ́рцаў канчатак ненаціскны — пішам -аў.
Аднакласніца напісала: «Яна сустрэлася з сябрамі і людзямі». Дзе памылка і чаму?
Правільна: з людзьмі. Назоўнікі людзі, слёзы, грудзі ў творным склоне множнага ліку маюць не -ямі, а -мі, і перад -мі пішацца мяккі знак: людзьмі, слязьмі, грудзьмі. Сябрамі — правільна.
У множным ліку назоўнікі ўсіх трох скланенняў маюць аднолькавыя канчаткі ва ўсіх склонах, акрамя роднага.
Абсалютная большасць назоўнікаў у Р. мн.: -оў (-ёў) — толькі пад націскам: каласоў, рублёў; без націску -аў (-яў): сэрцаў.
Большасць назоўнікаў з асновай на адзін зычны: моў, думак, падзей; ёсць варыянты: сясцёр і сёстраў.
Назоўнікі на -ня: яблыня — яблынь, кнігарня — кнігарань.
Бярозамі, вершамі, героямі, палямі; вочы, вушы, грошы, дзверы — і -ыма: вачыма.
Слязьмі, людзьмі, грудзьмі.
Кнігарня → Р. мн. (няма чаго?) → нулявы канчатак, слова на -ня → кнігарань з мяккім знакам.
Цяпер растлумач: Як пішуцца канчаткі назоўнікаў у родным і творным склонах множнага ліку?
Загрузка прагрэсу…