Назоўнік

§ 36. Скланенне назоўнікаў, якія абазначаюць імёны, прозвішчы і назвы населеных пунктаў на -оў, -ёў, -еў, -аў, -ын, -ін

Вучымся правільна скланяць прозвішчы і назвы населеных пунктаў на -оў, -ёў, -еў, -аў, -ын, -ін: у творным склоне прозвішча мае канчатак -ым, а назва горада ці вёскі — -ам.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Аня пісала ў чат класа пра экскурсію: «Пасля вечарыны, прысвечанай Барадуліну, мы адпачывалі пад Быхав…» — і рука спынілася: Быхавым ці Быхавам? Чаму ў прозвішчы Барадуліным канчатак -ым, а ў назве горада пад Быхавам — -ам? Адказ дае табліца падручніка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваецца скланенне прозвішчаў і назваў населеных пунктаў на -оў, -ёў, -еў, -аў, -ын, -ін і як выбраць канчатак у творным і месным склонах?

01

Прозвішчы на -оў, -ёў, -ін, -ын

Прозвішчы на -оў, -ёў, -еў, -аў, -ын, -ін (Барадулін, Куляшоў) у адзіночным ліку маюць канчаткі: Р. -а, Д. -у, В. -а (як Р.), Т. -ым, М. -е.

СклонКанчатакПрыклад
Н.—Куляшоў
Р.-аКуляшова
Д.-уКуляшову
В.-а (як Р.)Куляшова
Т.-ымКуляшовым
М.-е(аб) Куляшове

Прозвішча называе чалавека, таму вінавальны склон супадае з родным: бачу (каго?) Куляшова, як няма (каго?) Куляшова. Літара ў перад галоснай канчатка пераходзіць у в: Куляшоў — Куляшова, Тураў — Турава.

Паглядзім, як гэта працуе

На ўроку літаратуры мы захапляліся Рыгорам Барадуліным і Аркадзем Куляшовым.

Т. склон (кім?) прозвішчаў на -ін, -оў мае канчатак -ым: Барадуліным, Куляшовым.

02

Назвы гарадоў і вёсак

Назвы населеных пунктаў на -оў, -ёў, -еў, -аў, -ын, -ін (Кобрын, Тураў) маюць канчаткі: Р. -а, Д. -у, В. — як Н., Т. -ам, М. -е.

СклонКанчатакПрыклад
Н.—Тураў
Р.-аТурава
Д.-уТураву
В.як Н.Тураў
Т.-амТуравам
М.-е(у) Тураве

Назва горада ці вёскі — неадушаўлёны назоўнік, таму вінавальны склон супадае з назоўным: наведалі (што?) Тураў, Кобрын.

Паглядзім, як гэта працуе

Пад Быхавам да пачатку 1990-х гадоў размяшчаўся гарнізон марской авіяцыі. Помнік Цётцы пастаўлены ў Шчучыне.

Т. склон назвы горада — -ам (пад Быхавам), М. склон — -е (у Шчучыне).

Параўноўваем і заўважаем

Прозвішча і назва горада побач

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СклонПрозвішчаНазва горада
Н.БарадулінКобрын
Р.БарадулінаКобрына
Д.БарадулінуКобрыну
В.Барадуліна (як Р.)Кобрын (як Н.)
Т.БарадулінымКобрынам
М.(аб) Барадуліне(у) Кобрыне
03

Як не зблытаць канчаткі

Канчаткі прозвішчаў і назваў населеных пунктаў супадаюць у Р., Д. і М. склонах. Адрозніваюцца яны ў творным склоне (прозвішча — -ым, назва — -ам) і ў вінавальным (прозвішча — як Р., назва — як Н.).

Таму спачатку высвятляем, што называе слова: чалавека ці горад, вёску. Гэта асабліва важна, калі прозвішча і назва гучаць аднолькава: Барысаў — горад і прозвішча.

Паглядзім, як гэта працуе

Мы сустрэліся з Барысавым пад Барысавам.

З Барысавым — з чалавекам (прозвішча, Т. -ым); пад Барысавам — пад горадам (назва, Т. -ам).

04

Прозвішчы з рускай мовы

Рускія прозвішчы на -ов, -ев, -ин па-беларуску пішуцца з -аў, -оў, -ёў, -еў, -ін, -ын і скланяюцца як беларускія: Фёдараў — Фёдарава — з Фёдаравым — аб Фёдараве, Пісараў — з Пісаравым — аб Пісараве.

Перакладаючы імёны і прозвішчы, памятаем пра беларускую арфаграфію: у імені Симеон спалучэнне ео па-беларуску перадаецца як яо — Сімяон Полацкі; ненаціскны [а] на месцы рускага о пішацца літарай а — Фёдараў.

Паглядзім, як гэта працуе

Шмат знакамітых людзей звязана з беларускімі землямі: Іван Фёдараў, Сімяон Полацкі, Міхаіл Глінка, Дзмітрый Пісараў.

Творны склон: з Іванам Фёдаравым, з Дзмітрыем Пісаравым (-ым); месны: аб Фёдараве, аб Пісараве (-е).

Прасочваем шлях

Як выбраць канчатак

  1. Высвятляем, што называе слова

    Чалавека (прозвішча) ці населены пункт (горад, вёску).

    Шклоў — горад.

  2. Ставім пытанне і вызначаем склон

    Склон вызначаем па пытанні і прыназоўніку.

    У якім горадзе? — М. склон.

  3. Выбіраем канчатак па табліцы

    Т.: прозвішча -ым, назва -ам; М.: -е; В.: прозвішча як Р., назва як Н.

    Помнік агурку ёсць у Шклове.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Творны склон: -ым ці -ам?

Вызначы, што называе слова — чалавека ці населены пункт, — і выберы канчатак творнага склону.

Думай як філолаг

Чалавек ці горад?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму кажуць «бачу Барадуліна», але «бачу Кобрын»? Абодва словы канчаюцца на -ін (-ын).

Зверыць разважанне

Барадулін — прозвішча, яно называе чалавека, гэта адушаўлёны назоўнік (каго?). У адушаўлёных назоўнікаў мужчынскага роду вінавальны склон супадае з родным: бачу Барадуліна, няма Барадуліна. Кобрын — назва горада, неадушаўлёны назоўнік (што?), і яго вінавальны склон супадае з назоўным: бачу Кобрын.

Растлумач сказ: «Мы сустрэліся з Барысавым пад Барысавам». Чаму аднолькавыя па гучанні словы маюць розныя канчаткі?

Зверыць разважанне

Першае слова — прозвішча чалавека (з кім?), у творным склоне прозвішчы на -аў маюць канчатак -ым: з Барысавым. Другое — назва горада (пад чым?), назвы населеных пунктаў маюць канчатак -ам: пад Барысавам. Канчатак залежыць ад таго, што называе слова.

Чаму Тураў, але Турава, Туравам? Куды «знікае» ў?

Зверыць разважанне

Гук [ў] (у нескладовае) у беларускай мове не бывае перад галосным. Калі пры скланенні пасля яго з’яўляецца галосны канчатка, [ў] чаргуецца з [в]: Тураў — Турава — Туравам, Магілёў — Магілёва, Куляшоў — Куляшовым.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Адзін тып — розныя канчаткі

    Прозвішчы і назвы населеных пунктаў на -оў, -ёў, -еў, -аў, -ын, -ін скланяюцца падобна, але не аднолькава.

  2. Творны склон прозвішча

    Прозвішча ў творным склоне мае канчатак -ым: з Барадуліным, з Куляшовым.

  3. Творны склон назвы

    Назва горада ці вёскі ў творным склоне мае канчатак -ам: пад Кобрынам, за Туравам.

  4. Месны склон

    І прозвішча, і назва ў месным склоне маюць канчатак -е: аб Барадуліне, у Тураве.

  5. Вінавальны склон

    Прозвішча (адушаўлёны назоўнік) — як родны: бачу Куляшова; назва (неадушаўлёны) — як назоўны: бачу Тураў.

  6. Ў пераходзіць у в

    Перад галоснай канчатка ў мяняецца на в: Тураў — Турава, Магілёў — Магілёвам.

Памятка: разбор па кроках

Мсціслаў → горад → творны склон: пад Мсціславам (-ам), месны: у Мсціславе (-е).

  1. Вызначы, што называе слова. Барысаў у сказе «Мы жывём пад (Барысаў)» — назва горада, а не прозвішча.
  2. Пастаў пытанне і вызначы склон. Пад чым? — творны склон.
  3. Выберы канчатак па табліцы. Назва горада ў творным склоне мае -ам: пад Барысавам.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваецца скланенне прозвішчаў і назваў населеных пунктаў на -оў, -ёў, -еў, -аў, -ын, -ін і як выбраць канчатак у творным і месным склонах?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Які канчатак маюць прозвішчы на -оў, -ёў, -еў, -аў, -ын, -ін у творным склоне?
2. Які канчатак маюць назвы населеных пунктаў на -оў, -аў, -ын, -ін у творным склоне?
3. У якім радку ўсе формы напісаны правільна?
4. Які канчатак маюць і прозвішчы, і назвы населеных пунктаў гэтага тыпу ў месным склоне?
5. З якім склонам супадае вінавальны склон назвы горада Тураў?
6. Які сказ напісаны без памылкі?
7. Выберы правільную форму: «Помнік агурку знаходзіцца ў …»
8. Як па-беларуску правільна: «Я пазнаёміўся з … (прозвішча Пісараў)»?
9. Чаму кажуць «бачу Куляшова», а не «бачу Куляшоў»?
10. У якім сказе слова Барысаў — прозвішча?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑