Назоўнік

§ 37. Рознаскланяльныя назоўнікі

Знаёмімся з рознаскланяльнымі назоўнікамі: назвамі маладых істот (дзіця, птушаня), назоўнікамі на -мя (імя, племя, стрэмя) і назоўнікамі мужчынскага роду на -а (-я) (дзядуля, стараста, суддзя).

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Шасцікласнік Жэня супакоіў маленькага Толіка, і мама хлопчыка падзякавала Жэню. А калі б Жэняй звалі дзяўчынку, мы сказалі б: падзякавала Жэні. Адно і тое ж слова атрымлівае розныя канчаткі! Такія назоўнікі не ўпісваюцца ні ў адно з трох скланенняў.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якія назоўнікі называюцца рознаскланяльнымі і якія асаблівасці маюць іх склонавыя формы?

01

Што такое рознаскланяльныя назоўнікі

Назоўнікі, якія пры змяненні па склонах набываюць канчаткі назоўнікаў розных тыпаў скланення, адносяцца да рознаскланяльных.

Да іх належаць:

  • назвы маладых істот: дзіця (дзіцё), цяля (цялё), кураня (куранё);
  • назоўнікі на -мя: імя, племя, стрэмя;
  • назоўнікі мужчынскага роду з канчаткам -а (-я): дзядуля, Вася, стараста.
Паглядзім, як гэта працуе

Тады Жэня сказаў дзіцяці: «Плач, Толік, плач!» Толік усміхнуўся Жэню і супакоіўся.

Дзіця і Жэня нельга аднесці ні да аднаго з трох скланенняў: у давальным склоне дзіцяці мае суфікс -яц- і канчатак -і, а Жэню мае канчатак -у (-ю), як назоўнікі 2-га скланення, хоць у назоўным склоне канчатак -я, як у 1-м скланенні.

Параўноўваем і заўважаем

Тры групы рознаскланяльных назоўнікаў

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ГрупаПрыкладыАсаблівасць
Назвы маладых істотдзіця, цяля, птушаняР., Д., М. адз. л.: -яц- + -і; мн. л.: -ят-
Назоўнікі на -мяімя, племя, стрэмяформы з -ен- і без яго: імя (імені)
М. р. на -а (-я), націск на асновестараста, дзядуля, ЖэняД. -у (-ю), Т. -ам (-ем)
М. р. на -а (-я), націск на канчаткусуддзя, старшыняД. і М. -і, Т. -ой (-ёй)
02

Назвы маладых істот

У родным, давальным і месным склонах адзіночнага ліку назоўнікі, якія абазначаюць назвы маладых істот, набываюць суфікс -яц- і маюць канчатак -і: дзіця — дзіцяці, птушаня — птушаняці.

Суфікс -ят- гэтыя назоўнікі набываюць ва ўсіх склонах множнага ліку (акрамя назоўніка дзеці): жарабяты — жарабятамі, птушаняты — птушанятамі, шчаняты — шчанятамі. У вінавальным склоне адзіночнага ліку — як у назоўным: клапаціцца пра дзіця; у творным — без суфікса: з дзіцем.

СклонАдзіночны лікМножны лік
Н.птушаняптушаняты
Р.птушаняціптушанят
Д.птушаняціптушанятам
В.птушаняптушанят
Т.птушанёмптушанятамі
М.(аб) птушаняці(аб) птушанятах
Паглядзім, як гэта працуе

Самая балючая рана ад свайго дзіцяці. У ласкавага цяляці дзве маці.

Ад каго? У каго? — родны склон: суфікс -яц- і канчатак -і (дзіцяці, цяляці).

03

Назоўнікі на -мя

Назоўнікі на -мя — імя, племя, стрэмя — ва ўскосных склонах адзіночнага ліку могуць мець формы з суфіксам -ен- або без яго: Р. імя (імені), Д. імю (імені), Т. імем (іменем).

У множным ліку назоўнікі імёны і страмёны могуць скланяцца з суфіксам -ён- і без гэтага суфікса, а назоўнік плямёны скланяецца толькі з суфіксам -ён-: Р. імяў (імёнаў), стрэмяў (страмёнаў, страмён), плямён (плямёнаў).

Паглядзім, як гэта працуе

Сяброўку з такім імем (іменем) я яшчэ не сустракала.

З (чым?) імем — творны склон; можна сказаць і з суфіксам -ен-: іменем. Абедзве формы правільныя.

04

Мужчынскі род на -а (-я)

Склонавыя канчаткі назоўнікаў мужчынскага роду на -а (-я) залежаць ад месца націску. Калі націск падае на аснову, у Д. і Т. склонах яны маюць канчаткі, як назоўнікі 2-га скланення (старасту, старастам); калі націск падае на канчатак — скланяюцца як назоўнікі 1-га скланення (суддзі, суддзёй).

СклонНаціск на асновеНаціск на канчатку
Н.ста́раста, Жэ́нясуддзя́
Р.старасты, Жэнісуддзі
Д.старасту, Жэнюсуддзі
В.старасту, Жэнюсуддзю
Т.старастам, Жэнемсуддзёй (-ёю)
М.(пры) старасце, Жэню(пры) суддзі
Паглядзім, як гэта працуе

Галя першая загаварыла з дзядулем. Мы падзякавалі старшыні.

Дзяду́ля — націск на аснове, Т. склон: з дзядулем. Старшыня́ — націск на канчатку, Д. склон: старшыні.

Прасочваем шлях

Як праскланяць рознаскланяльны назоўнік

  1. Вызначаем групу

    Назва маладой істоты, слова на -мя ці назоўнік мужчынскага роду на -а (-я)?

    Птушаня — назва маладой істоты.

  2. Ставім пытанне, вызначаем склон

    Па пытанні і прыназоўніку.

    Клапаціцца (пра каго?) пра птушаня — В.

  3. Успамінаем асаблівасць групы

    Р., Д., М. адз. — суфікс -яц- і канчатак -і; мн. — -ят-; м. р. на -а — паводле націску.

    Няма птушаняці; кармлю птушанят.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Пазнай рознаскланяльны назоўнік

Размеркуй словы па групах рознаскланяльных назоўнікаў. Дзве апошнія карткі — выберы правільную форму.

Думай як філолаг

Чаму «рознаскланяльныя»?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму назоўнік Жэня (імя хлопчыка) нельга аднесці ні да 1-га, ні да 2-га скланення?

Зверыць разважанне

У назоўным склоне Жэня мае канчатак -я, як назоўнікі 1-га скланення (зямля). Але ў давальным і творным склонах — канчаткі 2-га скланення: Жэню, Жэнем (параўнай: каню, канём). Канчаткі розных тыпаў скланення ў адным слове — прыкмета рознаскланяльнага назоўніка.

Аднакласніца напісала: «Пра кацяняці я даведалася ад суседкі». Ці правільна?

Зверыць разважанне

Не. Прыназоўнік пра патрабуе вінавальнага склону, а вінавальны склон назваў маладых істот у адзіночным ліку супадае з назоўным: пра кацяня. Суфікс -яц- і канчатак -і бываюць толькі ў родным, давальным і месным склонах: няма кацяняці, даць кацяняці, аб кацяняці.

Чаму кажуць «старасту», але «суддзі» (давальны склон), хоць абодва словы мужчынскага роду на -а (-я)?

Зверыць разважанне

Канчаткі такіх назоўнікаў залежаць ад месца націску. У слове ста́раста націск на аснове, і ў давальным склоне ён мае канчатак 2-га скланення -у: старасту. У слове суддзя́ націск на канчатку, і ён скланяецца як назоўнік 1-га скланення: суддзі, суддзёй.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Розныя тыпы канчаткаў

    Рознаскланяльныя назоўнікі пры змяненні па склонах атрымліваюць канчаткі назоўнікаў розных скланенняў.

  2. Тры групы

    Да іх належаць назвы маладых істот, назоўнікі на -мя і назоўнікі мужчынскага роду на -а (-я).

  3. Суфікс -яц-

    У Р., Д., М. склонах адзіночнага ліку назвы маладых істот маюць суфікс -яц- і канчатак -і: дзіцяці, цяляці.

  4. Суфікс -ят-

    У множным ліку назвы маладых істот маюць суфікс -ят- (акрамя слова дзеці): шчаняты, шчанятамі.

  5. Імя — імені

    Назоўнікі імя, племя, стрэмя ў ускосных склонах могуць мець формы з суфіксам -ен- і без яго; плямёны ў множным ліку — толькі з -ён-.

  6. Націск падказвае канчатак

    Мужчынскі род на -а (-я): пры націску на аснове — старасту, старастам; пры націску на канчатку — суддзі, суддзёй.

Памятка: разбор па кроках

Кацяня → назва маладой істоты → Р. адз.: няма кацяняці (-яц- + -і); Р. мн.: няма кацянят (-ят-).

  1. Вызначы групу назоўніка. Шчаня — назва маладой істоты, рознаскланяльны назоўнік.
  2. Пастаў пытанне і вызначы склон. Даць ежы (каму?) шчаняці — давальны склон.
  3. Успомні асаблівасць групы. У Р., Д., М. склонах адзіночнага ліку — суфікс -яц- і канчатак -і: шчаняці.

Цяпер растлумач: Якія назоўнікі называюцца рознаскланяльнымі і якія асаблівасці маюць іх склонавыя формы?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія назоўнікі называюцца рознаскланяльнымі?
2. Які назоўнік не з’яўляецца рознаскланяльным?
3. Які суфікс маюць назвы маладых істот у Р., Д., М. склонах адзіночнага ліку?
4. Які назоўнік у множным ліку не мае суфікса -ят-?
5. Выберы правільную форму: «Самая балючая рана ад свайго …»
6. Які назоўнік у множным ліку скланяецца толькі з суфіксам -ён-?
7. Які радок правільны?
8. Ад чаго залежаць склонавыя канчаткі назоўнікаў мужчынскага роду на -а (-я)?
9. Выберы правільную форму: «Мы доўга размаўлялі з …» (суддзя)
10. У якім сказе ёсць памылка?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑