Даведваемся, якія назоўнікі не змяняюцца па склонах, і вучымся вызначаць род нескланяльных назоўнікаў, каб правільна спалучаць іх з прыметнікамі і дзеясловамі.
У мінскім метро аб’яўляюць: «Станцыя “Няміга”». Мы едзем у метро, любуемся метро, расказваем пра метро — і слова ні разу не мяняецца. А як сказаць: «новы метро» ці «новае метро»? Каб не памыліцца, трэба ведаць род такога слова.
Якія назоўнікі называюцца нескланяльнымі і як вызначыць іх склон і род?
Назоўнікі, якія не змяняюцца па склонах, маюць толькі адну форму, называюцца нескланяльнымі.
Склон нескланяльнага назоўніка вызначаем па пытанні, прыназоўніку і сувязі з іншымі словамі ў сказе: едзем (на чым?) на метро — М. склон; бачым (што?) метро — В. склон.
Шмат планаў у мінскага метро на будучае.
У чаго? — родны склон, хоць форма слова метро не змянілася. Пра склон сведчыць прыметнік мінскага.
Да нескланяльных назоўнікаў належаць:
Эскімо, паліто, кенгуру, поні, бра, інтэрв’ю, кіно, Тбілісі, Місісіпі, Гюго.
Гэта іншамоўныя словы, якія заканчваюцца на галосны: у іх няма склонавых канчаткаў — ва ўсіх склонах адна форма.
| Слова | Ці скланяецца | Прыклад |
|---|---|---|
| Кураш (Іван) | скланяецца | з Іванам Курашом |
| Кураш (Ірына) | не скланяецца | з Ірынай Кураш |
| Крайко (пад націскам -о) | не скланяецца | кніга Івана Крайко |
| Сядых | не скланяецца | са Святланай Сядых |
| паліто, кенгуру | не скланяюцца | у паліто, пра кенгуру |
Каб правільна ўжываць у маўленні нескланяльныя назоўнікі з прыметнікамі і дзеясловамі ў форме прошлага часу, трэба ўмець вызначаць іх род: вытанчаная лэдзі, вясёлы канферансье, паскакаў кенгуру.
| Род | Што адносіцца | Прыклады |
|---|---|---|
| мужчынскі | назвы асоб мужчынскага полу; назвы жывёл і птушак; назвы гарадоў | аташэ, канферансье; кенгуру, поні; Тбілісі, Осла |
| жаночы | назвы асоб жаночага полу; назвы рэк | лэдзі, мадам; Місісіпі |
| ніякі | неадушаўлёныя назоўнікі; назвы азёр | паліто, меню, кіно |
Новае паліто, смачнае меню, маленькі поні, старажытны Тбілісі, паўнаводная Місісіпі.
Род падказвае прыметнік: паліто — неадушаўлёны (н. р.), поні — жывёла (м. р.), Тбілісі — горад (м. р.), Місісіпі — рака (ж. р.).
Род складанаскарочаных слоў вызначаецца па родзе асноўнага (апорнага) слова: ВНУ — вышэйшая навучальная ўстанова (ж. р.).
БДУ — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт: апорнае слова ўніверсітэт мужчынскага роду, таму БДУ — мужчынскага роду: БДУ адзначыў юбілей.
Старэйшая сястра паступіла ў БДУ. Наша ВНУ правяла дзень адчыненых дзвярэй.
ВНУ — установа (ж. р.), таму наша, правяла; БДУ — універсітэт (м. р.).
Асобу, жывёлу, горад, раку, возера ці неадушаўлёны прадмет.
Кенгуру — жывёла.
Асобы — па полу; жывёлы, птушкі, гарады — м. р.; рэкі — ж. р.; неадушаўлёныя і азёры — н. р.
Кенгуру — м. р.
Канчатак прыметніка і дзеяслова ў прошлым часе паказвае род.
Вясёлы кенгуру паскакаў.
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Меню → неадушаўлёны назоўнік → ніякі род → смачнае меню.
Задача 1. Практ. 237. Ты складаеш для школьнай сталовай аб’яву пра новае меню. Напішы 2–3 сказы, ужыўшы нескланяльныя назоўнікі меню, рагу, эскімо з прыметнікамі.
Увага! З панядзелка ў школьнай сталовай новае меню. На абед вас чакае гарачае агароднінавае рагу, а на дэсерт — халоднае эскімо.
Праверце: меню, рагу, эскімо — неадушаўлёныя нескланяльныя назоўнікі ніякага роду, таму новае, гарачае, халоднае.
Задача 2. Практ. 239. «Маленькае падарожжа»: напішы паведамленне сябру (3–4 сказы) пра паездку ў заапарк, ужыўшы назвы жывёл кенгуру, поні, шымпанзэ з прыметнікамі або дзеясловамі ў прошлым часе.
Учора мы з татам былі ў заапарку. Вялікі кенгуру смешна скакаў па вальеры, а маленькі поні катаў дзяцей. Хітры шымпанзэ выхапіў у хлопчыка банан!
Праверце: назвы жывёл — мужчынскага роду: вялікі, скакаў, маленькі, катаў, хітры, выхапіў.
Задача 3. Практ. 238. Паспрабуй скласці сваё хайку (5 — 7 — 5 складоў) пра сняжынкі або пра сонца, што заходзіць. Потым напішы сказ пра сваё хайку з прыметнікам.
Ціха падае
На далоні сняжынка —
Зорка з нябёсаў.
Маё першае хайку атрымалася кароткае, але цёплае.
Праверце: хайку — ніякі род (маё, першае, кароткае).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Вызначы, што называе слова, і раскладзі па родах.
Паразважай і пасля зверся з узорам.
Чаму кажуць «з Іванам Курашом», але «з Ірынай Кураш»?
Прозвішчы на зычны скланяюцца, калі абазначаюць асоб мужчынскага полу: Кураш — Кураша — Курашу — Курашом. Калі такое прозвішча абазначае асобу жаночага полу, яно становіцца нескланяльным і ва ўсіх склонах мае адну форму: Ірына Кураш, Ірыне Кураш, з Ірынай Кураш. Склон тады паказвае імя: Ірынай — творны склон.
Калі назоўнік мае толькі адну форму, як даведацца, у якім ён склоне? Разгледзь сказ «Шмат планаў у мінскага метро на будучае».
Склон нескланяльнага назоўніка вызначаем па пытанні, прыназоўніку і словах, звязаных з ім. У чаго? — у метро: родны склон. Пра гэта сведчыць і прыметнік мінскага, які стаіць у родным склоне. Сам назоўнік метро форму не змяняе.
Аднакласнік сказаў: «Учора маё поні не хацела есці». Што не так?
Поні — назва жывёлы, а нескланяльныя назвы жывёл і птушак — мужчынскага роду. Правільна: «Учора мой поні не хацеў есці». Займеннік і дзеяслоў у прошлым часе трэба ставіць у форме мужчынскага роду.
Нескланяльныя назоўнікі не змяняюцца па склонах і маюць толькі адну форму: метро, кіно, журы.
Склон нескланяльнага назоўніка вызначаем па пытанні, прыназоўніку і словах, з якімі ён звязаны.
Іншамоўныя словы на галосны, жаночыя прозвішчы на зычны, прозвішчы на -о (пад націскам) і -ых, некаторыя складанаскарочаныя словы.
Назвы асоб — па полу (вытанчаная лэдзі, вясёлы канферансье); назвы жывёл і птушак — мужчынскі род (паскакаў кенгуру).
Назвы гарадоў — мужчынскага роду, назвы рэк — жаночага, назвы азёр — ніякага.
Неадушаўлёныя нескланяльныя назоўнікі — ніякага роду (новае паліто); род абрэвіятуры — па апорным слове (ВНУ — ж. р.).
Поні → назва жывёлы → мужчынскі род → маленькі поні прыбег.
Цяпер растлумач: Якія назоўнікі называюцца нескланяльнымі і як вызначыць іх склон і род?
Загрузка прагрэсу…