Назоўнік

§ 39. Спосабы ўтварэння назоўнікаў

Вызначаем, якімі спосабамі ўтвараюцца назоўнікі ў беларускай мове: суфіксальным, прыставачным, прыставачна-суфіксальным, складаннем і бяссуфіксным (нульсуфіксальным), — і якое значэнне надаюць словам суфіксы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прыказка кажа: «Адклад не ідзе на лад». Слова адклад вельмі падобнае да дзеяслова адкласці, але ў ім няма ніводнага новага суфікса — частка слова нават «знікла». Як жа яно ўтварылася? Аказваецца, суфікс у назоўніка можа быць нулявым.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Якімі спосабамі ўтвараюцца назоўнікі ў беларускай мове і як вызначыць спосаб утварэння слова?

01

Спосабы ўтварэння назоўнікаў

Назоўнікі ў беларускай мове ўтвараюцца рознымі спосабамі: суфіксальным, прыставачным, прыставачна-суфіксальным, складаннем (асноваскладаннем, словаскладаннем, складана-суфіксальным): будаўнік, праўнук, асілак, снегаход, інжынер-канструктар, шасцікласнік.

  • суфіксальны: будаваць → будаўнік (суфікс -нік-);
  • прыставачны: унук → праўнук (прыстаўка пра-);
  • прыставачна-суфіксальны: сіла → асілак (прыстаўка а- і суфікс -ак- адначасова).
Паглядзім, як гэта працуе

Гультай → гультайства; бабуля → прабабуля; Каўказ → Закаўказзе.

Каб вызначыць спосаб утварэння, знаходзім утваральнае слова і параўноўваем: што да яго дадалося. Гультайства — суфікс -ств-; прабабуля — прыстаўка пра-; Закаўказзе — прыстаўка за- і суфікс адначасова.

02

Складанне

Пры складанні новы назоўнік утвараецца з дзвюх (і больш) асноў або слоў. Адрозніваюць асноваскладанне, словаскладанне і складана-суфіксальны спосаб.

Від складанняШто злучаеццаПрыклад
асноваскладаннеасновы, звычайна праз злучальны галосныснег + хадзіць → снегаход
словаскладаннецэлыя словыінжынер + канструктар → інжынер-канструктар
складана-суфіксальныасновы + суфікс адначасовашосты клас → шасцікласнік
Паглядзім, як гэта працуе

Снегаход, рыбалоў, інжынер-канструктар, шасцікласнік.

У слове шасцікласнік адначасова злучыліся дзве асновы (шасці- і -клас-) і далучыўся суфікс -нік-: слова «шасціклас» без суфікса не існуе.

03

Нулявы суфікс

Суфіксы ў назоўнікаў могуць быць нулявымі, не выражанымі гукам: адлятаць — адлёт, ціхі — ціш, блакітны — блакіт. Такі спосаб словаўтварэння называецца бяссуфіксным, ці нульсуфіксальным.

Пры такім утварэнні ад дзеяслова або прыметніка адкідаецца суфікс ці канчатак, і назоўнік атрымлівае нулявы суфікс. Яго нельга блытаць з нулявым канчаткам: нулявы суфікс утварае новае слова, а нулявы канчатак паказвае форму слова.

Паглядзім, як гэта працуе

Адкласці → адклад; адлятаць → адлёт; блакітны → блакіт.

У назоўніку адклад няма суфікса, які гучыць: новае слова ўтварылася з нулявым суфіксам — бяссуфіксным спосабам.

Параўноўваем і заўважаем

Спосабы ўтварэння побач

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СпосабСродак утварэнняПрыклад
суфіксальнысуфіксбудаваць → будаўнік
прыставачныпрыстаўкаунук → праўнук
прыставачна-суфіксальныпрыстаўка і суфікссіла → асілак
асноваскладаннезлучэнне асноўснег, хадзіць → снегаход
словаскладаннезлучэнне слоўінжынер-канструктар
складана-суфіксальнызлучэнне асноў і суфіксшасцікласнік
бяссуфікснынулявы суфіксадлятаць → адлёт
04

Значэнні суфіксаў

Суфікс — значымая частка слова: ён надае назоўніку пэўнае значэнне (асоба паводле прафесіі, асоба жаночага полу, абстрактнае паняцце і інш.).

ЗначэннеСуфіксыПрыклады
асоба паводле прафесіі, занятку-нік-, -шчык-, -іст- (-ыст-), -ар-, -ач-, -ец-фокуснік, кранаўшчык, артыст, пекар, скрыпач, касец
асоба паводле нацыянальнасці, месца жыхарства-ін- (-ын-), -ук-, -ец-, -ак-балгарын, паляшук, кітаец, сібірак
асобы і жывыя істоты жаночага полу-к-, -анк- (-янк-), -іц- (-ыц-), -ніц-, -ін- (-ын-)беларуска, кітаянка, царыца, удзельніца, гаспадыня
канкрэтныя прадметы, прылады-ік-, -ак-, -ок-, -унак-помнік, здымак, глыток, ласунак
абстрактныя паняцці і з’явы-осць- (-асць-), -ств-, -б-, -ізм-, -енн-, -от-ужывальнасць, сяброўства, дружба, гераізм, захапленне, лянота
рэчыўныя і зборныя назоўнікі-ін- (-ын-), -нік-, -няк-, -й-, -от-збажына, ельнік, хмызняк, пер’е, лістота
Паглядзім, як гэта працуе

У сасняку на скразняку сядзіць пануры пугач.

Сасняк (сасна + -няк-) — зборны назоўнік: шмат соснаў, сасновы лес.

Прасочваем шлях

Як вызначыць спосаб утварэння назоўніка

  1. Знаходзім утваральнае слова

    Тлумачым значэнне: што гэта, ад якога слова?

    Лупінка — маленькая лупіна.

  2. Параўноўваем словы

    Што дадалося да ўтваральнай асновы: прыстаўка, суфікс, іншая аснова — ці нічога (нулявы суфікс)?

    лупін-а → лупін-к-а: дадаўся суфікс -к-.

  3. Называем спосаб

    Па сродку ўтварэння называем спосаб.

    Лупінка — суфіксальны спосаб.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якім спосабам утворана слова?

Знайдзі ўтваральнае слова і раскладзі назоўнікі па спосабах утварэння. Апошнія карткі — выберы адказ.

Думай як філолаг

Шукаем утваральнае слова

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму слова асілак лічыцца ўтвораным прыставачна-суфіксальным спосабам, а не суфіксальным ці прыставачным?

Зверыць разважанне

Утваральнае слова — сіла. Калі далучыць толькі суфікс, атрымаецца «сілак», калі толькі прыстаўку — «асіла»; такіх слоў няма. Прыстаўка а- і суфікс -ак- далучыліся адначасова, таму спосаб прыставачна-суфіксальны.

Чым нулявы суфікс адрозніваецца ад нулявога канчатка? Растлумач на прыкладзе слова адлёт.

Зверыць разважанне

Нулявы канчатак паказвае форму слова: адлёт (Н. склон) — адлёту (Р. склон); на месцы нуля з’яўляецца -у. Нулявы суфікс утварае новае слова: ад дзеяслова адлятаць утварыўся назоўнік адлёт, і суфікс у ім не выражаны гукам. У слове адлёт ёсць і нулявы суфікс, і нулявы канчатак.

Чаму прафесіі касец і кітаец маюць аднолькавы суфікс -ец-, але адносяцца да розных груп у табліцы?

Зверыць разважанне

Суфікс -ец- можа мець розныя значэнні. У слове касец (той, хто косіць) ён абазначае асобу паводле занятку. У слове кітаец (жыхар Кітая) — асобу паводле нацыянальнасці, месца жыхарства. Значэнне суфікса вызначаем па значэнні ўсяго слова.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Шмат спосабаў

    Назоўнікі ўтвараюцца суфіксальным, прыставачным, прыставачна-суфіксальным спосабамі і складаннем.

  2. Утваральнае слова

    Каб вызначыць спосаб, знаходзім утваральнае слова і глядзім, што да яго дадалося.

  3. Тры віды складання

    Асноваскладанне (снегаход), словаскладанне (інжынер-канструктар), складана-суфіксальны спосаб (шасцікласнік).

  4. Нулявы суфікс

    Суфікс можа быць нулявым: адлятаць — адлёт, ціхі — ціш. Гэта бяссуфіксны, ці нульсуфіксальны, спосаб.

  5. Суфікс мае значэнне

    Суфіксы паказваюць асобу паводле прафесіі (будаўнік), нацыянальнасці (паляшук), жаночы пол (беларуска), абстрактнае паняцце (сяброўства).

  6. Зборныя і рэчыўныя

    Суфіксы -нік-, -няк-, -от- і інш. утвараюць зборныя назоўнікі: ельнік, хмызняк, лістота.

Памятка: разбор па кроках

Праўнук → утваральнае слова унук → дадалася прыстаўка пра- → прыставачны спосаб.

  1. Знайдзі ўтваральнае слова. Шасцікласнік — вучань шостага класа.
  2. Параўнай з утваральнымі словамі. Шост(ы) + клас → шасці-клас-нік: злучыліся дзве асновы і далучыўся суфікс -нік-.
  3. Назаві спосаб утварэння. Шасцікласнік — складана-суфіксальны спосаб.

Цяпер растлумач: Якімі спосабамі ўтвараюцца назоўнікі ў беларускай мове і як вызначыць спосаб утварэння слова?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якім спосабам утворана слова будаўнік?
2. Якое слова ўтворана прыставачным спосабам?
3. Як утворана слова шасцікласнік?
4. Якое слова ўтворана бяссуфіксным (нульсуфіксальным) спосабам?
5. Якое слова ўтворана словаскладаннем?
6. Якое значэнне мае суфікс -шчык- у слове кранаўшчык?
7. У якім слове суфікс абазначае абстрактнае паняцце?
8. Якое слова ўтворана прыставачна-суфіксальным спосабам?
9. Які назоўнік зборны?
10. Што трэба зрабіць першым, каб вызначыць спосаб утварэння слова?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑