Назоўнік

§ 40. Правапіс назоўнікаў з суфіксамі -ак-, -ык-, -ік-, -ачк-, -ечк-; мяккі знак перад суфіксамі -к-, -чык- і ў суфіксах -аньк-, -еньк-

Вучымся правільна пісаць назоўнікі з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі -ак-, -ык- (-ік-), -ачк-, -ечк- і ставіць мяккі знак перад суфіксамі -к-, -чык- і ў суфіксах -аньк-, -еньк-.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Надзя малявала вясну і назвала малюнак ласкава: шчочкі, ямачкі, мамачка. Брат, падпісваючы яе малюнак, засумняваўся: «арэшак» ці «арэшык»? «пальчык» ці «палчык»? Каб не гадаць, трэба ведаць, як правяраюцца суфіксы і калі пішацца мяккі знак.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як правільна выбраць суфікс -ак- або -ык- (-ік-) і калі ў назоўніках з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі пішацца мяккі знак?

01

Суфіксы -ак- і -ык- (-ік-)

Каб выбраць суфікс -ак- або -ык- (-ік-), пастаў слова ў родны склон. Калі галосны ў суфіксе выпадае, пішацца -ак-: арэшак — арэшка. Калі галосны захоўваецца, пішацца -ык- (-ік-): дожджык — дожджыка.

Суфікс -ык- пішацца пасля цвёрдых зычных (дожджык, ножык), -ік- — пасля мяккіх (столік, конік).

Паглядзім, як гэта працуе

Арэх + -ак- → арэшак → арэшка; дождж + -ык- → дожджык → дожджыка.

Схема падручніка: у слове арэшак пры змяненні а выпадае (арэшка) — значыць, суфікс -ак-; у слове дожджык ы застаецца (дожджыка) — суфікс -ык-.

Параўноўваем і заўважаем

Суфікс -ак- ці -ык-: правяраем родным склонам

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловаРодны склонСуфікс
арэшакарэшка (а выпадае)-ак-
малаточакмалаточка (а выпадае)-ак-
малюначакмалюначка (а выпадае)-ак-
дожджыкдожджыка (ы застаецца)-ык-
ножыкножыка (ы застаецца)-ык-
ветрыкветрыка (ы застаецца)-ык-
02

Суфіксы -ачк- і -ечк-

Памяншальна-ласкальныя суфіксы -ачк- і -ечк- ненаціскныя: -ачк- пішацца пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных, -ечк- — пасля мяккіх.

Мамачка, ямачка, палачка, дробачка — пасля цвёрдых і зацвярдзелых; лялечка, дзядзечка — пасля мяккіх.

Паглядзім, як гэта працуе

Ну а на шчоках — вясёлыя ямачкі — Надзя пісала малюнак свой з мамачкі.

Ям-ачк-і, мам-ачк-і: пасля цвёрдага м пішацца суфікс -ачк-. Ён надае словам памяншальна-ласкальнае значэнне.

03

Мяккі знак перад -к- і -чык-

У назоўніках з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі мяккі знак пішацца:

  • пасля мяккіх зычных перад суфіксам -к-: зямелька, яблынька;
  • пасля мяккіх [л’] і [н’] перад суфіксам -чык-: пальчык, агеньчык.

Пасля іншых зычных перад -чык- мяккі знак не пішацца: хлопчык, стаканчык.

Паглядзім, як гэта працуе

Болька доктара шукае. І кругламу каменьчыку ў падмурку месца будзе.

Болька: мяккі [л’] перад суфіксам -к-; каменьчык: мяккі [н’] перад суфіксам -чык-. У абодвух словах пішацца ь.

04

Суфіксы -аньк- і -еньк-

У суфіксах -аньк- і -еньк- заўсёды пішацца мяккі знак: рэчанька, песенька.

Словы з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі часта сустракаюцца ў вуснай народнай творчасці — песнях, загадках, прыказках. Яны перадаюць пяшчоту, любоў, ласку.

Паглядзім, як гэта працуе

Песня → песенька; рэчка → рэчанька.

Пес-еньк-а, рэч-аньк-а: мяккі знак — частка суфікса, яго трэба пісаць заўсёды.

Прасочваем шлях

Як праверыць суфікс і мяккі знак

  1. Знаходзім памяншальны суфікс

    Падзяляем слова на часткі.

    каменьчык: камен- + -чык-

  2. Правяраем зычны перад суфіксам

    Ці мяккі ён? Ці гэта [л’] або [н’] перад -чык-?

    [н’] — мяккі, перад -чык-

  3. Пішам па правіле

    ь пасля мяккіх перад -к-, пасля [л’], [н’] перад -чык-, у -аньк-, -еньк-; -ак-/-ык- — па родным склоне.

    каменьчык

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Мяккі знак і суфіксы -ак-, -ык-

Вырашы, ці трэба пісаць мяккі знак на месцы пропуску. Апошнія карткі — выберы літару ў суфіксе.

Думай як філолаг

Чаму «пальчык», але «хлопчык»?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму ў слове пальчык мяккі знак ёсць, а ў слове хлопчык — няма, хоць суфікс аднолькавы -чык-?

Зверыць разважанне

Перад суфіксам -чык- мяккі знак пішацца толькі пасля мяккіх [л’] і [н’]: палец — пальчык, агонь — агеньчык. У слове хлопчык перад суфіксам стаіць [п], таму мяккі знак не пішацца. Тое самае ў слове стаканчык: [н] там цвёрды.

Як з дапамогай роднага склону растлумачыць, чаму пішацца малюначак, але ножык?

Зверыць разважанне

Пры змяненні слова малюначак галосны ў суфіксе выпадае: малюначка. Значыць, суфікс -ак-. У слове ножык галосны застаецца: ножыка. Значыць, суфікс -ык-. Родны склон «выдае» суфікс.

Навошта ў народных песнях і прыказках так шмат слоў з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі: рэчанька, песенька, зязюлька?

Зверыць разважанне

Памяншальна-ласкальныя суфіксы не толькі паказваюць, што прадмет маленькі, але і перадаюць пачуцці: пяшчоту, любоў, спачуванне. Таму народ так ласкава называў родную прыроду і блізкіх: рэчанька, матулечка, песенька. Мова становіцца цёплай і мілагучнай.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Правяраем родным склонам

    Калі галосны ў суфіксе выпадае — -ак- (арэшак — арэшка), калі захоўваецца — -ык- (-ік-) (дожджык — дожджыка).

  2. -ык- ці -ік-

    -ык- пішацца пасля цвёрдых зычных (ножык), -ік- — пасля мяккіх (столік).

  3. -ачк- і -ечк-

    Пасля цвёрдых і зацвярдзелых — -ачк- (мамачка, ямачка), пасля мяккіх — -ечк- (лялечка).

  4. ь перад -к-

    Пасля мяккіх зычных перад суфіксам -к- пішацца мяккі знак: зямелька, яблынька, зязюлька.

  5. ь перад -чык-

    Мяккі знак перад -чык- пішацца толькі пасля [л’] і [н’]: пальчык, агеньчык; але хлопчык.

  6. -аньк-, -еньк-

    У суфіксах -аньк-, -еньк- мяккі знак пішацца заўсёды: рэчанька, песенька.

Памятка: разбор па кроках

Агеньчык → суфікс -чык- → перад ім мяккі [н’] → пішам ь: агеньчык.

  1. Знайдзі памяншальны суфікс. Агеньчык: аген- + суфікс -чык-.
  2. Вызначы зычны перад суфіксам. Перад -чык- стаіць мяккі [н’].
  3. Напішы слова па правіле. Пасля [л’], [н’] перад -чык- пішацца ь: агеньчык.

Цяпер растлумач: Як правільна выбраць суфікс -ак- або -ык- (-ік-) і калі ў назоўніках з памяншальна-ласкальнымі суфіксамі пішацца мяккі знак?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Як праверыць, які суфікс пісаць: -ак- ці -ык-?
2. У якім слове пішацца суфікс -ак-?
3. У якім слове пішацца мяккі знак?
4. У якім слове мяккі знак не пішацца?
5. Які суфікс у слове рэчанька?
6. Які радок напісаны без памылак?
7. Які суфікс пішацца пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных у словах тыпу мамачка?
8. Выберы правільнае напісанне: «Усякая … пра сваё кукуе».
9. У якім слове пішацца суфікс -ік-?
10. Якое значэнне надаюць словам суфіксы -аньк-, -еньк-, -чык-, -ачк-?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑