Назоўнік

§ 41. Складаныя назоўнікі, іх правапіс

Даведваемся, як утвараюцца складаныя назоўнікі і калі яны пішуцца разам, а калі — праз злучок.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

У казцы пра кіта Велярыба ёсць і царства-гаспадарства, і мора-акіян, і вадалюб, і вадакачка. Усе гэтыя словы складаюцца з дзвюх частак, але адны напісаны разам, а другія — праз злучок. Ад чаго гэта залежыць?

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі складаныя назоўнікі пішуцца разам, а калі — праз злучок?

01

Як утвараюцца складаныя назоўнікі

Складаныя назоўнікі маюць дзве (і больш) асновы. Яны ўтвараюцца асноваскладаннем (вадалюб, снегаход), словаскладаннем (мора-акіян, інжынер-канструктар) і складана-суфіксальным спосабам (канькабежац, вадакачка).

Асновы часта злучаюцца з дапамогай злучальных галосных а (о), я (е, э): снег-а-ход, кніг-а-люб, жыцц-я-люб.

Паглядзім, як гэта працуе

За трыдзевяць зямель, у трыдзясятым царстве-гаспадарстве плавае па моры-акіяне кіт. Кіт — незвычайны вадалюб.

Царства-гаспадарства, мора-акіян — словаскладанне (два цэлыя словы); вадалюб — асноваскладанне са злучальным галосным а.

02

Разам пішуцца

Складаныя назоўнікі пішуцца разам і праз злучок. Разам пішуцца назоўнікі:

  • утвораныя шляхам спалучэння дзвюх і больш асноў з дапамогай злучальных галосных: снегаход, галалёд, законапраект;
  • першай часткай якіх з’яўляюцца іншамоўныя асновы авія-, аўта-, кіна-, касма-, тэле-, мота-, фота-, электра-, радыё-: авіяканструктар, фотаальбом, касмаграфія, электраток, тэлеграма, фотакалаж, радыёперадача.
Паглядзім, як гэта працуе

Рыбалоў, кнігалюб, тэлеглядач, авіямадэліст, кінагерой, радыёдыджэй.

Рыбалоў, кнігалюб — асновы са злучальным галосным а; тэлеглядач, авіямадэліст, кінагерой, радыёдыджэй — першая частка тэле-, авія-, кіна-, радыё-.

03

Праз злучок пішуцца

Праз злучок пішуцца назоўнікі:

  • утвораныя ад двух самастойных слоў без злучальнай галоснай: папараць-кветка, горад-герой, жар-птушка;
  • з першай часткай вэб-, міні-, максі-, мідзі-: вэб-камера, міні-ансамбль, максі-мода, мідзі-спадніца;
  • складаныя прозвішчы і геаграфічныя назвы: Буда-Кашалёва, Санкт-Пецярбург, Дунін-Марцінкевіч.

У назоўніках, якія пішуцца праз злучок, скланяюцца звычайна абедзве часткі: горад-герой — горада-героя, бусел-тата — бусла-таты.

Паглядзім, як гэта працуе

Бусел-тата і бусліха-мама даглядаюць дзяцей. Трэцяму — травінку-раслінку.

Бусел-тата, бусліха-мама, травінка-раслінка ўтвораны ад двух самастойных слоў без злучальнай галоснай — пішуцца праз злучок.

Параўноўваем і заўважаем

Разам ці праз злучок?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Будова словаЯк пішаццаПрыклады
асновы + злучальны галосныразамснегаход, галалёд
авія-, аўта-, кіна-, тэле-, фота-, радыё-…разамфотаальбом, тэлеграма
два самастойныя словы без злучальнай галоснайпраз злучокгорад-герой, жар-птушка
вэб-, міні-, максі-, мідзі-праз злучоквэб-камера, міні-ансамбль
складаныя прозвішчы, геаграфічныя назвыпраз злучокСанкт-Пецярбург, Дунін-Марцінкевіч
Прасочваем шлях

Як вырашыць, разам ці праз злучок

  1. Знаходзім часткі слова

    З чаго складаецца назоўнік?

    першы + праходзіць → першапраходца

  2. Шукаем злучальны галосны або першую частку

    Ёсць злучальны галосны ці іншамоўная частка авія-, тэле-, фота-…? — разам.

    перш-а-праходца — разам

  3. Правяраем выпадкі са злучком

    Два самастойныя словы без злучальнага галоснага, вэб-, міні-, максі-, мідзі-, складаныя ўласныя назвы — праз злучок.

    першапраходцы-геолагі — праз злучок

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разам ці праз злучок?

Вызначы, як пішацца складаны назоўнік, і раскладзі карткі.

Думай як філолаг

Чаму «фотаальбом», але «вэб-камера»?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Абедзве часткі фота- і вэб- прыйшлі з іншых моў. Чаму адно слова пішацца разам (фотаальбом), а другое праз злучок (вэб-камера)?

Зверыць разважанне

Так замацавана правіламі: часткі авія-, аўта-, кіна-, касма-, тэле-, мота-, фота-, электра-, радыё- даўно засвоены мовай і пішуцца разам з наступнай асновай. Часткі вэб-, міні-, максі-, мідзі- правілы адносяць да тых, што пішуцца праз злучок. Таму такія словы трэба запамінаць і правяраць па правіле або слоўніку.

У тэксце сустракаюцца першапраходцы-геолагі. Чаму першая частка гэтага спалучэння пішацца разам, а другая далучаецца праз злучок?

Зверыць разважанне

Першапраходцы — гэта адно складанае слова: асновы першы і праходзіць злучаны злучальным галосным а, таму пішам разам. А першапраходцы-геолагі — злучэнне двух самастойных слоў без злучальнай галоснай (першапраходцы + геолагі), таму паміж імі ставім злучок.

Чаму лістапад пішацца разам, а ў сказе «Лісце падае» словы пішуцца асобна?

Зверыць разважанне

Лістапад утварыўся з асноў ліст- (лісце) і -пад- (падаць), злучаных злучальным галосным а: ліст-а-пад. Гэта адно складанае слова — назва з’явы і назва месяца, таму пішацца разам. А «лісце падае» — два асобныя словы ў сказе.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Дзве асновы

    Складаныя назоўнікі маюць дзве і больш асновы: снегаход, горад-герой.

  2. Тры спосабы

    Яны ўтвараюцца асноваскладаннем, словаскладаннем і складана-суфіксальным спосабам.

  3. Злучальны галосны — разам

    Назоўнікі, асновы якіх злучаны галосным, пішуцца разам: галалёд, законапраект, кнігалюб.

  4. Іншамоўныя часткі — разам

    Разам пішуцца словы з авія-, аўта-, кіна-, касма-, тэле-, мота-, фота-, электра-, радыё-: фотакалаж, электраток.

  5. Два словы — праз злучок

    Праз злучок пішуцца назоўнікі з двух самастойных слоў без злучальнай галоснай: папараць-кветка, жар-птушка.

  6. Злучок у назвах

    Праз злучок пішуцца назоўнікі з вэб-, міні-, максі-, мідзі- і складаныя прозвішчы і геаграфічныя назвы: Буда-Кашалёва.

Памятка: разбор па кроках

Кінасцэнарый → першая частка кіна- → пішам разам; шафа-купэ → два словы без злучальнага галоснага → праз злучок.

  1. Знайдзі часткі складанага слова. Міні + ансамбль.
  2. Правер, ці ёсць злучальны галосны або частка авія-, тэле-, фота-…. Злучальнага галоснага няма, першая частка — міні-.
  3. Напішы па правіле. З міні- — праз злучок: міні-ансамбль.

Цяпер растлумач: Калі складаныя назоўнікі пішуцца разам, а калі — праз злучок?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якое слова пішацца разам?
2. Якое слова пішацца праз злучок?
3. Чаму слова галалёд пішацца разам?
4. Які назоўнік напісаны няправільна?
5. Як пішацца складаная геаграфічная назва?
6. Якім спосабам утвораны назоўнік байкапісец?
7. У якім радку ўсе словы напісаны правільна?
8. Які складаны назоўнік утвораны словаскладаннем?
9. Выберы правільнае напісанне: кава + варыць →
10. Як правільна напісаць: бусліха(?)мама?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑