Назоўнік

§ 42. Правапіс не (ня), ні з назоўнікамі

Вучымся вырашаць, калі не (ня) з назоўнікам пішацца разам, а калі асобна, і памятаем, што ні з назоўнікамі заўсёды пішацца асобна.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Параўнай два сказы: «На двары непагадзь» і «Гэта не праўда, а падман». У першым не злілося са словам у адно цэлае, а ў другім стаіць асобна. Ад чаго гэта залежыць? Ад таго, ці ўжываецца слова без не і ці ёсць у сказе супрацьпастаўленне.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Калі не (ня) з назоўнікамі пішацца разам, а калі асобна, і як пішацца ні з назоўнікамі?

01

Разам: без не слова не ўжываецца

Не (ня) з назоўнікамі пішацца разам, калі слова не ўжываецца без не (ня): непагадзь, нявольнік.

Такія словы трэба памятаць: небарака, небыліца, невідзімка, недавучка, нягоднік. Слоў «барака», «відзімка», «давучка», «годнік» у мове няма, таму аддзяліць не немагчыма.

Ня пішацца тады, калі гэты склад стаіць непасрэдна перад націскам (яканне): нявольнік, нязгода, нягоднік. У іншых пазіцыях пішацца не: неспакой, невідзімка, недавучка.

Паглядзім, як гэта працуе

Недасол — на стале, перасол — на спіне. Нягодніка глупству вучыць не трэба.

Слоў «дасол» і «годнік» няма, таму недасол і нягоднік пішуцца разам. У слове нягоднік ня стаіць перад націскным складам го.

02

Разам: можна замяніць сінонімам

Не (ня) з назоўнікамі пішацца разам, калі назоўнік з не (ня) можна замяніць сінонімам без не (ня): неспакой (трывога), нядоля (бяда), неадукаванасць (адсутнасць адукаванасці).

У такіх словах не (ня) — прыстаўка: яна стварае новае слова з новым значэннем. Таму ў сказе такое слова нічому не супрацьпастаўляецца.

Паглядзім, як гэта працуе

Мяне ахапіў неспакой. Перажыць нядолю.

Неспакой = трывога, нядоля = бяда. Ёсць сінонім без не (ня) — пішам разам.

03

Асобна: ёсць супрацьпастаўленне

Не з назоўнікамі пішацца асобна, калі ў сказе ёсць супрацьпастаўленне ці што-небудзь адмаўляецца: Не праўда, а падман.

Супрацьпастаўленне часта выражаецца злучнікам а; перад ім ставіцца коска. Тут не — асобнае слова (часціца), а назоўнік ужываецца і без яго.

Паглядзім, як гэта працуе

Не сілай, а розумам. Не чужынка, а свая радзінка. Не рыба, што ў рацэ, а рыба, што ў руцэ.

Сілай супрацьпастаўлена розумам, чужынка — радзінцы. Не пішам асобна, перад а ставім коску.

Параўноўваем і заўважаем

Разам ці асобна?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
ПрыкладЯк пішамЧаму
непагадзь, нявольнікразамбез не (ня) не ўжываецца
неспакой, нядоляразамёсць сінонім: трывога, бяда
не сілай, а розумамасобнаёсць супрацьпастаўленне
ні рыба ні мясаасобнані з назоўнікамі — заўсёды асобна
невад, нектарразамне — частка кораня
04

Ні з назоўнікамі — заўсёды асобна

Ні з назоўнікамі заўсёды пішацца асобна: ні рыба ні мяса.

Ні ўзмацняе адмаўленне. Калі ні паўтараецца пры некалькіх назоўніках, кожнае ні пішацца асобна.

Паглядзім, як гэта працуе

Ні хлеба, ні мяса, ні кроплі гарчыцы? (П. Панчанка)

Ні стаіць перад кожным назоўнікам і ўсюды пішацца асобна.

05

Не- — прыстаўка ці частка кораня

У адных словах не- (ня-) — прыстаўка (няўважлівасць, нерашучасць, нязгода), а ў іншых не — частка кораня (невад, нектар, некропаль).

Калі не- (ня-) — прыстаўка, без яе застаецца слова з процілеглым значэннем: нязгода — згода. Калі не — частка кораня, без яго слова знікае: «вад», «ктар» — такіх слоў няма.

Паглядзім, як гэта працуе

Выказаць нязгоду; закінуць невад; салодкі нектар.

У слове нязгода ня- — прыстаўка (згода). У словах невад, нектар не — частка кораня.

Прасочваем шлях

Як вырашыць: разам ці асобна

  1. Глядзім, не ці ні

    Ні з назоўнікамі заўсёды пішам асобна.

    Ні хлеба, ні мяса.

  2. Шукаем супрацьпастаўленне

    Калі ў сказе ёсць супрацьпастаўленне (часта са злучнікам а) — не пішам асобна.

    Не сілай, а розумам.

  3. Правяраем слова без не

    Калі без не (ня) слова не ўжываецца або ёсць сінонім без не — пішам разам.

    Небыліца; нядоля (бяда).

  4. Выбіраем не ці ня

    Перад націскным складам пішам ня, у іншых выпадках — не.

    Нязгода, але неспакой.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Разам ці асобна?

Прачытай слова ці выраз і раскладзі: не (ня), ні пішацца разам або асобна. Прыклады — з практыкаванняў 256–260.

Думай як філолаг

Разважаем пра не і ні

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

У прыказцы «Недасол — на стале, перасол — на спіне» недасол і перасол супрацьпастаўляюцца. Чаму ж недасол пішацца разам?

Зверыць разважанне

Супрацьпастаўляюцца два цэлыя словы — недасол і перасол, а не «не дасол» і «дасол». Слова «дасол» у мове не ўжываецца, таму не нельга аддзяліць — гэта частка слова. Значыць, пішам разам.

Параўнай сказы: «Гэта няпраўда» і «Гэта не праўда, а падман». Чаму ў адным выпадку ня пішацца разам, а ў другім не — асобна?

Зверыць разважанне

У першым сказе няпраўда — адно слова, яго можна замяніць сінонімам без не: хлусня. Таму разам. У другім сказе праўда супрацьпастаўлена падману, ёсць злучнік а — таму не пішам асобна і ставім коску перад а.

Чаму ў слове невад пішацца не, а ў слове нявольнік — ня?

Зверыць разважанне

У слове невад не — частка кораня і стаіць пад націскам (не́вад), а пад націскам пішацца е. У слове нявольнік ня- — прыстаўка, якая стаіць непасрэдна перад націскным складам (ня-во́ль-нік); па правілах якання тут пішацца я.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Без не не ўжываецца

    Калі слова не ўжываецца без не (ня), пішам разам: непагадзь, нявольнік, небыліца.

  2. Ёсць сінонім

    Калі назоўнік з не (ня) можна замяніць сінонімам без не, пішам разам: неспакой (трывога), нядоля (бяда).

  3. Супрацьпастаўленне

    Пры супрацьпастаўленні ці адмаўленні не пішам асобна: Не праўда, а падман.

  4. Коска перад а

    У сказах з супрацьпастаўленнем перад злучнікам а ставім коску: Не сілай, а розумам.

  5. Ні — асобна

    Ні з назоўнікамі заўсёды пішацца асобна: ні рыба ні мяса.

  6. Не ці ня

    Ня пішам непасрэдна перад націскам (нязгода, нявольнік), не — у іншых пазіцыях (неспакой, нерашучасць).

Памятка: разбор па кроках

(Не)спакой → можна замяніць сінонімам трывога → пішам разам: неспакой.

  1. Глядзім, не ці ні. Ні з назоўнікамі заўсёды пішам асобна: ні хлеба, ні мяса.
  2. Шукаем супрацьпастаўленне. Калі ў сказе ёсць супрацьпастаўленне ці адмаўленне, не пішам асобна: не сілай, а розумам.
  3. Правяраем слова без не. Калі без не (ня) слова не ўжываецца або ёсць сінонім без не, пішам разам: небыліца, нядоля (бяда).

Цяпер растлумач: Калі не (ня) з назоўнікамі пішацца разам, а калі асобна, і як пішацца ні з назоўнікамі?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Калі не (ня) з назоўнікамі пішацца разам?
2. Як пішацца ні з назоўнікамі?
3. У якім радзе ўсе назоўнікі пішуцца з не (ня) разам?
4. Які сінонім пацвярджае, што слова нядоля пішацца разам?
5. У якім сказе не трэба пісаць асобна?
6. У якім слове не — частка кораня?
7. Дзе трэба паставіць коску ў сказе «Не чужынка а свая радзінка»?
8. Чаму ў слове нязгода пішацца я?
9. Якое слова не ўжываецца без не?
10. Як правільна напісаць прыказку?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑