Прыметнік

§ 43. Прыметнік як часціна мовы: агульнае значэнне, марфалагічныя прыметы, сінтаксічная роля. Пачатковая форма

Знаёмімся з прыметнікам: што ён абазначае, на якія пытанні адказвае, як змяняецца, якая ў яго пачатковая форма і роля ў сказе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Прачытай: «Як у казцы, нясуцца поры года: маладая вясна, гарачае лета, багатая восень, здаровая зіма» (паводле З. Бядулі). Прыбяры словы маладая, гарачае, багатая, здаровая — і застанецца толькі пералік. Менавіта прыметнікі робяць апісанне жывым і яркім.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Што абазначае прыметнік, як ён змяняецца і якую ролю выконвае ў сказе?

01

Прыметнік называе прымету прадмета

Прыметнік — самастойная часціна мовы, якая абазначае прымету прадмета і адказвае на пытанні які? чый?: добразычлівы, восеньскі, матулін.

Прыметнік звычайна паясняе назоўнік: пытанне да яго ставім ад назоўніка. Абшар (які?) бязмежны, голас (чый?) матулін.

Паглядзім, як гэта працуе

Майму воку адкрываецца бязмежны абшар зямлі. Перада мною рассцілаюцца яе неверагодныя багацці (паводле З. Бядулі).

Абшар (які?) бязмежны, багацці (якія?) неверагодныя. Гэтыя словы называюць прыметы прадметаў — гэта прыметнікі.

02

Род, лік і склон прыметніка

Прыметнік змяняецца па ліках і склонах, а ў адзіночным ліку — і па родах. Род, лік і склон прыметніка залежаць ад роду, ліку і склону назоўніка: зімовы настрой (м. р., адз. л., Н. скл.), зімовую казку (ж. р., адз. л., В. скл.).

Каб вызначыць род, лік і склон прыметніка, глядзім на назоўнік, з якім ён звязаны. У множным ліку род прыметніка не вызначаецца.

Род некаторых назоўнікаў у беларускай і рускай мовах не супадае, і прыметнік ідзе за беларускім назоўнікам: цёплы шынель, белая шэрань. Пры назвах прафесій і пасад прыметнік ужываецца ў мужчынскім родзе: вопытны дырэктар Марыя Сяргееўна.

Паглядзім, як гэта працуе

Маладая вясна — гарачае лета — неверагодныя багацці.

Вясна — ж. р., адз. л., Н. скл., і прыметнік маладая таксама. Лета — н. р.: гарачае. Багацці — мн. л.: неверагодныя.

03

Пачатковая форма прыметніка

Пачатковая форма прыметніка — форма мужчынскага роду, адзіночнага ліку, назоўнага склону: белы, вясковы, зайцаў.

Менавіта ў пачатковай форме прыметнікі падаюцца ў слоўніках. Каб паставіць прыметнік у пачатковую форму, задаём пытанне які? (чый?) і ставім слова ў мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон.

Паглядзім, як гэта працуе

Зімовую казку → зімовы; белых бяроз → белы; мяккія словы → мяккі.

Усе формы зводзім да адной: мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон.

Параўноўваем і заўважаем

Прыметнік ідзе за назоўнікам

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СловазлучэннеРод, лік, склонПачатковая форма
зімовы настройм. р., адз. л., Н. скл.зімовы
зімовую казкуж. р., адз. л., В. скл.зімовы
гарачае летан. р., адз. л., Н. скл.гарачы
белых бярозмн. л., Р. скл.белы
цёплы шынельм. р., адз. л., Н. скл.цёплы
04

Роля прыметніка ў сказе

У сказе прыметнік выконвае ролю азначэння або выказніка.

Азначэнне падкрэсліваем хвалістай лініяй, выказнік — дзвюма лініямі.

Паглядзім, як гэта працуе

Каля белых бяроз, на зямлі белых рос буслава айчына (В. Жуковіч). Мне любы елкі і хваіны пад белай посцілкай снягоў (Я. Колас).

Белых, буслава, белай — азначэнні: паясняюць назоўнікі. Любы — выказнік: паведамляе пра елкі і хваіны.

05

Навошта прыметнікі ў маўленні

У маўленні прыметнікі выкарыстоўваюцца для таго, каб:

  • падкрэсліць адметныя прыметы прадмета;
  • стварыць яркае вобразнае апісанне;
  • паказаць стаўленне аўтара да прадмета, з’явы, падзеі.
Паглядзім, як гэта працуе

Навуковае апісанне: «Спіна шэра-бурая, крылы шэраватыя, з чорнымі канцамі». Мастацкае: «У руках ён асцярожна трымаў прыгожую вялікую птушку».

У першым тэксце прыметнікі дакладна называюць прыметы рыжай чаплі, каб яе можна было пазнаць. У другім — ствараюць вобраз і паказваюць захапленне птушкай.

Прасочваем шлях

Як вызначыць род, лік і склон прыметніка

  1. Знаходзім назоўнік

    Шукаем слова, якое паясняе прыметнік, і ставім ад яго пытанне.

    казку (якую?) зімовую

  2. Вызначаем форму назоўніка

    Устанаўліваем род, лік і склон назоўніка.

    казку — ж. р., адз. л., В. скл.

  3. Пераносім на прыметнік

    Прыметнік мае тыя ж род, лік і склон, што і назоўнік.

    зімовую — ж. р., адз. л., В. скл.

  4. Называем пачатковую форму

    Ставім прыметнік у мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон.

    зімовую → зімовы

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Род і лік прыметніка

Вызначы, у якой форме ўжыты прыметнік. Глядзі на назоўнік: прыметнік мае той жа род і лік. У множным ліку род не вызначаецца.

Думай як філолаг

Разважаем пра прыметнік

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму па-беларуску трэба казаць «цёплы шынель», а па-руску — «тёплая шинель»? Хіба прыметнік мяняе сваё значэнне?

Зверыць разважанне

Значэнне прыметніка тое самае. Але род прыметніка залежыць ад роду назоўніка. У беларускай мове шынель — мужчынскага роду, а ў рускай шинель — жаночага. Таму і прыметнік у кожнай мове ідзе за сваім назоўнікам.

Параўнай два апісанні рыжай чаплі (практ. 269): «Спіна шэра-бурая, крылы шэраватыя» і «трымаў прыгожую вялікую птушку». Чым адрозніваецца роля прыметнікаў у гэтых тэкстах?

Зверыць разважанне

У першым (навуковым) тэксце прыметнікі дакладна называюць прыметы — колер, выгляд, — каб птушку можна было пазнаць. У другім (мастацкім) тэксце прыметнікі прыгожую, вялікую ствараюць вобраз і паказваюць стаўленне героя да птушкі — захапленне і спачуванне.

Параўнай сказы «Ціхі вечар настаў» і «Вечар ціхі». Чаму адзін і той жа прыметнік у іх з’яўляецца рознымі членамі сказа?

Зверыць разважанне

У першым сказе ціхі паясняе назоўнік вечар і адказвае на пытанне які? — гэта азначэнне, а выказнік — настаў. У другім сказе іншага выказніка няма: прыметнік ціхі сам паведамляе, які вечар, — гэта выказнік. Член сказа вызначаем па ролі слова ў сказе, а не па самім слове.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Прымета прадмета

    Прыметнік — самастойная часціна мовы, якая абазначае прымету прадмета: добразычлівы, восеньскі, матулін.

  2. Пытанні які? чый?

    Пытанне да прыметніка ставім ад назоўніка: абшар (які?) бязмежны, голас (чый?) матулін.

  3. Залежыць ад назоўніка

    Род, лік і склон прыметніка такія ж, як у назоўніка: зімовую казку — ж. р., адз. л., В. скл.

  4. Род — толькі ў адзіночным ліку

    Прыметнік змяняецца па ліках і склонах, а па родах — толькі ў адзіночным ліку.

  5. Пачатковая форма

    Пачатковая форма — мужчынскі род, адзіночны лік, назоўны склон: белы, вясковы, зайцаў.

  6. Азначэнне або выказнік

    У сказе прыметнік бывае азначэннем (белых бяроз) або выказнікам (мне любы елкі).

Памятка: разбор па кроках

Зімовую казку → казку (якую?) зімовую → ж. р., адз. л., В. скл. → пачатковая форма зімовы.

  1. Знайдзі назоўнік і пастаў пытанне. Пытанне да прыметніка ставім ад назоўніка: казку (якую?) зімовую.
  2. Вызнач род, лік і склон назоўніка. Казку — жаночы род, адзіночны лік, вінавальны склон; прыметнік мае такую ж форму.
  3. Назаві пачатковую форму і ролю. Зімовую → зімовы (м. р., адз. л., Н. скл.); у сказе прыметнік — азначэнне або выказнік.

Цяпер растлумач: Што абазначае прыметнік, як ён змяняецца і якую ролю выконвае ў сказе?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Што абазначае прыметнік?
2. На якія пытанні адказвае прыметнік?
3. Ад чаго залежаць род, лік і склон прыметніка?
4. Якая форма прыметніка з’яўляецца пачатковай?
5. Якая пачатковая форма ў прыметніка «зімовую»?
6. Як змяняецца прыметнік?
7. Якім членам сказа з’яўляецца прыметнік любы ў сказе «Мне любы елкі і хваіны»?
8. У якім словазлучэнні прыметнік ужыты ў жаночым родзе?
9. Якім членам сказа з’яўляецца прыметнік белых у сказе «Каля белых бяроз… буслава айчына»?
10. Для чаго, паводле падручніка, выкарыстоўваюцца прыметнікі ў маўленні?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑