Прыметнік

§ 44. Якасныя, адносныя і прыналежныя прыметнікі

Адрозніваем якасныя, адносныя і прыналежныя прыметнікі, знаёмімся з кароткай формай якасных прыметнікаў і заўважаем, як прыметнік пераходзіць з аднаго разраду ў іншы.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Маленькі Саша заўважыў у кантралёра лісіны каўнер і спытаў у мамы: «Гэта цёця прычапіла лісу, каб яе зайцы баяліся?» (паводле Т. Сучковай). Саша падумаў, што каўнер належыць лісе. А на самой справе ён зроблены з футра лісы. Адно слова — а значэнні розныя.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Чым адрозніваюцца якасныя, адносныя і прыналежныя прыметнікі і як вызначыць разрад прыметніка?

01

Якасныя прыметнікі

Паводле значэння прыметнікі падзяляюцца на якасныя, адносныя і прыналежныя.

Якасныя прыметнікі абазначаюць прыметы прадметаў паводле іх якасцей і адказваюць на пытанні які? якая? якое? якія?: добры, упэўнены, чырвоны, спелы. Якасныя прыметнікі могуць спалучацца са словамі вельмі, надта: вельмі дарагі, надта здольны.

Якасныя прыметнікі называюць прыметы паводле:

  • формы і памеру: шырокая дарога, круглы стол;
  • колеру і масці: сіняе неба, буланы конь;
  • смаку і паху: горкі палын, духмяны хлеб;
  • фізічных асаблівасцей: высокі сусед, кульгавае цяля;
  • рыс характару і разумовых здольнасцей: шчырая сяброўка, кемлівае дзіця.
02

Адносныя прыметнікі

Адносныя прыметнікі абазначаюць прыметы прадметаў паводле іх адносін да прадмета, асобы і адказваюць на пытанні які? якая? якое? якія?: шаўковы пояс — пояс з шоўку, дзіцячая пляцоўка — пляцоўка для дзяцей.

Адносныя прыметнікі называюць прыметы паводле адносін да:

  • асобы: дзіцячыя цацкі, вучнёўскі сшытак;
  • прадмета: камп’ютарны стол, тэлефонны даведнік;
  • матэрыялу ці рэчыва: ільняны ручнік, аўсяная каша;
  • месца: вясковы жыхар, лугавая кветка;
  • часу: вясенні гром, учарашні дзень.
Паглядзім, як гэта працуе

Ільняны ручнік — ручнік з ільну; вясковы жыхар — жыхар вёскі.

Адносны прыметнік лёгка замяніць словазлучэннем з назоўнікам, ад якога ён утвораны.

03

Прыналежныя прыметнікі

Прыналежныя прыметнікі абазначаюць прыметы прадметаў паводле іх прыналежнасці пэўнай асобе ці жывёле і адказваюць на пытанні чый? чыя? чыё? чые?: мамін голас, баброва плаціна, Васількоў сшытак, Ірынін пенал.

Адносныя і прыналежныя прыметнікі не могуць спалучацца са словамі вельмі, надта: нельга сказаць «вельмі шаўковы», «надта мамін».

Паглядзім, як гэта працуе

Татаў шалік, Антосеў смартфон; буслава гняздо, лісіная нара.

Шалік (чый?) татаў — належыць асобе; гняздо (чыё?) буслава — належыць жывёле.

Параўноўваем і заўважаем

Як адрозніць разрады

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
РазрадПытанне, праверкаПрыклад
якасныякі?; можна сказаць «вельмі»вельмі дарагі, надта здольны
адносныякі?; замяняецца словазлучэннемшаўковы пояс — пояс з шоўку
прыналежнычый?; належыць асобе ці жывёлемамін голас, баброва плаціна
04

Кароткая форма якасных прыметнікаў

Якасныя прыметнікі могуць ужывацца ў кароткай форме. Кароткая форма ў назоўным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду мае нулявы канчатак: сын дуж, хлеб горак; у жаночым і ніякім родзе — канчатак -а: праца салодка, дзіця шчасліва; у множным ліку — канчатак -ы (-і): вучні гатовы, мясціны дарагі.

У сказе кароткая форма прыметніка выконвае ролю выказніка.

Паглядзім, як гэта працуе

Печ прыгорне нас, як матка, добра там, дзе я здароў (Я. Колас). Ён хоць і не багат, але госцю рад.

Здароў, багат, рад — кароткія формы (поўныя: здаровы, багаты). У сказе яны — выказнікі.

05

Пераход з разраду ў разрад

Адносныя і прыналежныя прыметнікі могуць пераходзіць у якасныя.

У словазлучэнні срэбны бранзалет (у значэнні ‘зроблены са срэбра’) прыметнік срэбны — адносны, а ў словазлучэнні срэбны іней (‘падобны да срэбра’) ён ужываецца ў значэнні якаснага. Курыны хвост (‘хвост, які належыць курыцы’) — прыналежны, а курыны розум (‘розум, як у курыцы’) — якасны.

Прыналежныя прыметнікі могуць пераходзіць у адносныя, калі яны маюць значэнне ‘зроблены з …’.

Паглядзім, як гэта працуе

Воўчае логава — воўчае футра.

Логава, што належыць ваўку, — прыналежны прыметнік; футра са скуры ваўка — адносны.

Прасочваем шлях

Як вызначыць разрад прыметніка

  1. Ставім пытанне

    Калі прыметнік адказвае на пытанне чый? і называе ўладальніка — гэта прыналежны.

    голас (чый?) мамін — прыналежны

  2. Правяраем словам вельмі

    Калі можна сказаць «вельмі» або «надта» — прыметнік якасны.

    вельмі спелы — якасны

  3. Замяняем словазлучэннем

    Калі прыметнік лёгка замяніць словазлучэннем з назоўнікам (з чаго? для каго? дзе? калі?) — ён адносны.

    лугавая кветка — кветка з лугу

  4. Улічваем значэнне ў словазлучэнні

    Пераноснае значэнне можа зрабіць адносны ці прыналежны прыметнік якасным.

    срэбны іней, курыны розум — якасныя

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Якасны, адносны ці прыналежны?

Раскладзі прыметнікі па разрадах. Правярай пытаннем чый?, словам вельмі і заменай словазлучэннем. Улічвай значэнне ў словазлучэнні.

Думай як філолаг

Разважаем пра разрады прыметнікаў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Практ. 276. Чаму пытанне Сашы («Гэта цёця прычапіла лісу, каб яе зайцы баяліся?») смешнае? Якую памылку ў разуменні прыметніка ён дапусціў?

Зверыць разважанне

Саша зразумеў прыметнік лісіны як прыналежны: ‘які належыць лісе’, — і ўявіў сабе жывую лісу на каўнеры. А ў словазлучэнні лісіны каўнер прыметнік мае значэнне ‘зроблены з футра лісы’, гэта значыць, ён адносны. Смешна менавіта таму, што хлопчык пераблытаў значэнні аднаго слова.

Чаму можна сказаць «хлеб горак», «сын дуж», а нельга «пояс шаўкоў» ці «шалік татаў» у значэнні кароткай формы?

Зверыць разважанне

Кароткую форму маюць толькі якасныя прыметнікі: яны называюць якасць, якую можна сцвярджаць пра прадмет у ролі выказніка (хлеб горак). Шаўковы — адносны, татаў — прыналежны прыметнік: яны не абазначаюць якасці, не спалучаюцца са словам вельмі і кароткай формы не маюць.

Музычны інструмент і музычны голас (практ. 275). Чаму адзін і той жа прыметнік у адным выпадку адносны, а ў другім — якасны?

Зверыць разважанне

Музычны інструмент — інструмент для музыкі: тут адносіны да прадмета, прыметнік адносны. Музычны голас — прыгожы, мілагучны: гэта ўжо якасць, можна сказаць «вельмі музычны голас». Разрад вызначаем па значэнні прыметніка ў словазлучэнні.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Тры разрады

    Паводле значэння прыметнікі бываюць якасныя, адносныя і прыналежныя.

  2. Якасныя

    Называюць якасць прадмета (колер, памер, смак, характар) і спалучаюцца са словамі вельмі, надта: вельмі дарагі.

  3. Адносныя

    Называюць прымету праз адносіны да асобы, прадмета, матэрыялу, месца, часу: шаўковы пояс — пояс з шоўку.

  4. Прыналежныя

    Адказваюць на пытанні чый? чыя? чыё? чые? і называюць уладальніка: мамін голас, буслава гняздо.

  5. Кароткая форма

    Толькі якасныя прыметнікі маюць кароткую форму (сын дуж, праца салодка, вучні гатовы); у сказе яна — выказнік.

  6. Разрад залежыць ад значэння

    Адно слова ў розных словазлучэннях мае розны разрад: срэбны бранзалет — срэбны іней, воўчае логава — воўчае футра.

Памятка: разбор па кроках

Лугавая кветка → кветка (якая?) лугавая → «вельмі лугавая» нельга → кветка з лугу → адносны прыметнік.

  1. Пастаў пытанне ад назоўніка. Чый? — прыметнік называе ўладальніка, ён прыналежны: мамін голас, буслава гняздо.
  2. Правер словам вельмі. Калі можна сказаць «вельмі» або «надта», прыметнік якасны: вельмі спелы, надта здольны.
  3. Замяні словазлучэннем. Калі прыметнік замяняецца словазлучэннем з назоўнікам (пояс з шоўку, жыхар вёскі), ён адносны; улічвай і пераноснае значэнне.

Цяпер растлумач: Чым адрозніваюцца якасныя, адносныя і прыналежныя прыметнікі і як вызначыць разрад прыметніка?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. На якія разрады падзяляюцца прыметнікі паводле значэння?
2. На якія пытанні адказваюць прыналежныя прыметнікі?
3. Які прыметнік можна спалучыць са словам вельмі?
4. Які прыметнік адносны?
5. Да якіх прыметнікаў адносіцца слова ластаўчын?
6. Які канчатак мае кароткая форма якаснага прыметніка мужчынскага роду ў назоўным склоне?
7. Якую ролю ў сказе выконвае кароткая форма прыметніка?
8. У якім словазлучэнні прыметнік срэбны мае значэнне якаснага?
9. У якім словазлучэнні прыналежны прыметнік перайшоў у адносны?
10. Якое значэнне мае прыметнік лісіны ў словазлучэнні лісіны каўнер?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑