Прыметнік

§ 45. Ступені параўнання якасных прыметнікаў, іх утварэнне і ўжыванне

Вучымся ўтвараць простыя і складаныя формы вышэйшай і найвышэйшай ступеней параўнання якасных прыметнікаў і правільна ўжываць іх у сказе.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Чым мацнейшы мароз, тым вышэйшая танальнасць рыпення» снегу (паводле А. Чайкі). Мацнейшы, вышэйшая — гэта не проста прыметы, а прыметы ў параўнанні: адзін мароз мацнейшы за другі. Такія формы называюцца ступенямі параўнання.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як утвараюцца і ўжываюцца вышэйшая і найвышэйшая ступені параўнання якасных прыметнікаў?

01

Дзве ступені параўнання

Якасныя прыметнікі могуць мець вышэйшую і найвышэйшую ступені параўнання.

Вышэйшая ступень паказвае, што ў адным прадмеце якасці больш ці менш у параўнанні з іншым прадметам: вясёлы — весялейшы за сябра, малады — больш малады, чым бацька. Яна паказвае і на большае ці меншае праяўленне прыметы ў аднаго прадмета, асобы, жывёлы, з’явы: дзядуля стаў мудрэйшым, калідор зрабілі шырэйшым, ён быў менш вясёлы.

Найвышэйшая ступень абазначае самую высокую або самую нізкую ступень якасці: моцны — наймацнейшы або самы моцны, дрэнны — найгоршы або самы дрэнны.

Пры формах вышэйшай ступені могуць ужывацца словы куды, яшчэ: куды лепшы, яшчэ горшы.

02

Простая форма вышэйшай ступені

Вышэйшая ступень мае простую (прыгажэйшы) і складаную (менш прыгожы) формы. Простая форма ўтвараецца ад пачатковай формы якасных прыметнікаў пры дапамозе суфіксаў -ейш- (-эйш-): цікавы — цікавейшы, высокі — вышэйшы, ці пры дапамозе іншых асноў: добры — лепшы, дрэнны — горшы, вялікі — большы, малы — меншы.

Простая форма ўжываецца ў канструкцыях «прыметнік + за + В. скл.», «прыметнік + чым + Н. скл.»: дзядуля мудрэйшы за ўнука; дзень даўжэйшы, чым ноч. Перад чым ставіцца коска.

Паглядзім, як гэта працуе

Цікав-ы → цікав-ейш-ы; мудр-ы → мудр-эйш-ы; доўг-і → даўж-эйш-ы.

Суфікс -эйш- пішацца пасля зацвярдзелых р, ж, ш, ч: мудрэйшы, даўжэйшы, вышэйшы, цішэйшы; у астатніх выпадках — -ейш-: цікавейшы, мацнейшы.

03

Складаная форма вышэйшай ступені

Складаная форма вышэйшай ступені ўтвараецца шляхам спалучэння прыметнікаў са словамі больш (болей), менш (меней): сучасны — больш сучасны, чым …; самастойны — больш самастойны за …

Калі параўноўваецца прымета прадмета з яго папярэднім станам, то прыназоўнік за не ўжываецца: я стаў весялейшым ці больш вясёлым.

Спалучэнні слоў вельмі, надта з прыметнікам не з’яўляюцца формамі ступеней параўнання: вельмі мокры, надта халодны.

Паглядзім, як гэта працуе

Камета Галея значна больш актыўная за іншыя каметы (А. Чайка).

Больш актыўная — складаная форма вышэйшай ступені: слова больш + пачатковая форма прыметніка.

04

Найвышэйшая ступень

Простая форма найвышэйшай ступені ўтвараецца ад простай формы вышэйшай ступені пры дапамозе прыстаўкі най-: малы — меншы — найменшы, вялікі — большы — найбольшы.

Складаная форма найвышэйшай ступені ўтвараецца шляхам далучэння слова самы (самая, самае, самыя) ці найбольш, найменш да пачатковай формы якаснага прыметніка: самы малы, самы вядомы; найбольш любімы, найменш цёплы.

Формы найвышэйшай ступені могуць ужывацца з прыназоўнікамі з і сярод: найсмялейшы з нас, самы смелы сярод хлопцаў.

Паглядзім, як гэта працуе

Як сонца, матуля найлепшая ў свеце (У. Мазго). Прыпяцкія балоты лічацца самымі вялікімі ў Еўропе (Г. Аўласенка).

Найлепшая — простая форма (най- + лепшая). Самымі вялікімі — складаная (самы + пачатковая форма).

Параўноўваем і заўважаем

Ступені параўнання: простыя формы

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Пачатковая формаВышэйшая ступеньНайвышэйшая ступень
вясёлывесялейшынайвесялейшы
высоківышэйшынайвышэйшы
добрылепшынайлепшы
дрэнныгоршынайгоршы
вялікібольшынайбольшы
малыменшынайменшы
05

Малодшы, старэйшы і рускія формы

Прыметнік малодшы ўжываецца ў значэнні ‘больш позні паводле часу свайго з’яўлення’: малодшая сястра, малодшае пакаленне. Антонім да яго — старэйшы: Збудаваў старэйшы брат мне драўляны самакат (М. Мятліцкі). Такія прыметнікі не з’яўляюцца формай ступені параўнання.

У рускай мове гранічную ступень якасці перадае форма з суфіксамі -айш-, -ейш-: глубочайшее озеро, древнейший костёл. Для беларускай мовы ў такіх выпадках характэрна форма найвышэйшай ступені: найглыбейшае возера, найстаражытнейшы касцёл.

Паглядзім, як гэта працуе

Полацк — найстаражытнейшы горад Беларусі: упершыню ўпамінаецца ў летапісе пад 862 годам.

Па-беларуску гранічную ступень перадаём прыстаўкай най-, а не адным суфіксам -ейш-.

Прасочваем шлях

Як утварыць ступені параўнання

  1. Правяраем, ці прыметнік якасны

    Ступені параўнання маюць толькі якасныя прыметнікі.

    цікавы — якасны (вельмі цікавы)

  2. Утвараем вышэйшую ступень

    Простая — суфікс -ейш- (-эйш-); складаная — больш (менш) + пачатковая форма.

    цікавейшы; больш цікавы

  3. Утвараем найвышэйшую ступень

    Простая — най- + простая вышэйшая; складаная — самы, найбольш, найменш + пачатковая форма.

    найцікавейшы; самы цікавы

  4. Будуем сказ

    Пры вышэйшай ступені — за + В. скл. або чым + Н. скл.; пры найвышэйшай — з, сярод.

    Кніга цікавейшая за фільм. Найцікавейшая з усіх.

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Ступень і форма

Вызначы ступень параўнання і форму прыметніка. Прыклады — з правіл і практыкаванняў параграфа.

Думай як філолаг

Разважаем пра ступені параўнання

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму «больш прыгажэйшы» — памылка, а «больш прыгожы» і «прыгажэйшы» — правільна?

Зверыць разважанне

Простая форма вышэйшай ступені ўжо мае суфікс -эйш-, які перадае параўнанне: прыгажэйшы. Складаная форма ўтвараецца ад пачатковай формы са словам больш: больш прыгожы. Калі злучыць больш і прыгажэйшы, параўнанне выражаецца двойчы — гэта лішняе і супярэчыць правілу.

У прыметніку малодшы ёсць суфікс, як у формах вышэйшай ступені. Чаму ў словазлучэнні «малодшая сястра» гэта не форма ступені параўнання?

Зверыць разважанне

Малодшы ўжываецца ў значэнні ‘больш позні паводле часу свайго з’яўлення’: малодшая сястра — тая, што нарадзілася пазней. Ён не параўноўвае якасць з іншым прадметам, а называе месца ў сям’і, пакаленні. Антонім да яго — старэйшы. Паводле падручніка такія прыметнікі не з’яўляюцца формай ступені параўнання.

Як перакласці на беларускую мову «древнейший костёл» і чаму нельга сказаць проста «старажытнейшы касцёл»?

Зверыць разважанне

Па-беларуску — найстаражытнейшы касцёл. У рускай мове форма з -ейш- можа абазначаць гранічную ступень якасці. У беларускай мове форма з -ейш- — гэта вышэйшая ступень (параўнанне з іншым), а гранічную ступень перадае форма найвышэйшай ступені з прыстаўкай най-.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Толькі якасныя

    Ступені параўнання маюць толькі якасныя прыметнікі: моцны — мацнейшы — наймацнейшы.

  2. Вышэйшая ступень

    Паказвае, што якасці больш ці менш у параўнанні з іншым прадметам або з папярэднім станам: дзядуля стаў мудрэйшым.

  3. Простая і складаная формы

    Простая вышэйшая — суфікс -ейш- (-эйш-) або іншая аснова (лепшы, горшы); складаная — больш (болей), менш (меней) + прыметнік.

  4. Найвышэйшая ступень

    Простая — най- + вышэйшая (найменшы), складаная — самы, найбольш, найменш + пачатковая форма (самы вядомы).

  5. Параўнальныя канструкцыі

    За + В. скл., чым + Н. скл.: мудрэйшы за ўнука; даўжэйшы, чым ноч. Пры найвышэйшай — з, сярод: найсмялейшы з нас.

  6. Што не з’яўляецца ступенню

    Вельмі мокры, надта халодны, малодшая сястра, старэйшы брат — не формы ступеней параўнання.

Памятка: разбор па кроках

Цікавы → вышэйшая: цікав-ейш-ы / больш цікавы → найвышэйшая: най-цікавейшы / самы цікавы.

  1. Правер, ці прыметнік якасны. Ступені параўнання маюць толькі якасныя прыметнікі: цікавы — вельмі цікавы.
  2. Утвары вышэйшую ступень. Простая: суфікс -ейш- (-эйш-) або іншая аснова (цікавейшы, лепшы); складаная: больш (менш) + пачатковая форма.
  3. Утвары найвышэйшую ступень. Простая: най- + простая вышэйшая (найцікавейшы); складаная: самы, найбольш, найменш + пачатковая форма.

Цяпер растлумач: Як утвараюцца і ўжываюцца вышэйшая і найвышэйшая ступені параўнання якасных прыметнікаў?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія прыметнікі маюць ступені параўнання?
2. Што паказвае вышэйшая ступень параўнання?
3. Пры дапамозе якіх суфіксаў утвараецца простая форма вышэйшай ступені?
4. Якая форма з’яўляецца простай вышэйшай ступенню ад прыметніка добры?
5. Як утвараецца простая форма найвышэйшай ступені?
6. У якім сказе ўжыта складаная форма найвышэйшай ступені?
7. Якое спалучэнне не з’яўляецца формай ступені параўнання?
8. Які выраз пабудаваны правільна?
9. Як па-беларуску перадаць рускае «древнейший костёл»?
10. Чаму ў словазлучэнні «малодшая сястра» прыметнік не з’яўляецца формай ступені параўнання?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑