Прыметнік

§ 46. Скланенне якасных і адносных прыметнікаў у адзіночным ліку

Вучымся правільна пісаць канчаткі якасных і адносных прыметнікаў мужчынскага, ніякага і жаночага роду ў адзіночным ліку.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

«Ружовы фламінга ў ружовай вадзе ружовае пер’е перабірае». Адзін і той жа прыметнік мае тры розныя канчаткі: -ы, -ай, -ае. Канчатак падказвае назоўнік: яго род і склон, а часам і націск і аснова самога прыметніка.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Ад чаго залежаць канчаткі якасных і адносных прыметнікаў у адзіночным ліку і як іх правільна напісаць?

01

Назоўны склон: мужчынскі і ніякі род

У назоўным склоне якасныя і адносныя прыметнікі мужчынскага роду адзіночнага ліку маюць канчаткі -і, -ы: вячэрні змрок, сухі палын; зімовы дзень, малы хлопчык, гарачы хлеб.

Прыметнікі ніякага роду з асновай на мяккі зычны маюць канчатак -яе: вячэрняе неба, сіняе возера. Прыметнікі ніякага роду з асновамі на іншыя зычныя маюць канчаткі: -ае — не пад націскам: зімовае адзенне, гарачае полымя; -ое — пад націскам: малое дзіця, сухое лісце.

Паглядзім, як гэта працуе

Малое дзіця — зімовае адзенне — сіняе возера.

Мало́е: націск на канчатку — -ое. Зімо́вае: канчатак не пад націскам — -ае. Сін-: аснова мяккая — -яе.

02

Вінавальны склон

У вінавальным склоне канчаткі прыметнікаў ніякага роду супадаюць з канчаткамі назоўнага склону: Н. скл. зімовае адзенне, малое дзіця — В. скл. зімовае адзенне, малое дзіця.

Канчаткі прыметнікаў мужчынскага роду залежаць ад таго, да якога назоўніка дапасуецца прыметнік:

  • В. скл. = Н. скл. (неадушаўлёны назоўнік): бачу зімовы вечар, гарачы хлеб;
  • В. скл. = Р. скл. (адушаўлёны назоўнік): бачу гарадскога жыхара, малога хлопчыка.
Паглядзім, як гэта працуе

Шукаць маленькі сталёвы ножык. Падбадзёрыць ціхага сціплага сябра.

Ножык — неадушаўлёны: В. = Н. (сталёвы). Сябар — адушаўлёны: В. = Р. (сціплага).

03

Ускосныя склоны: мужчынскі і ніякі род

Ва ўскосных склонах (акрамя вінавальнага) канчаткі якасных і адносных прыметнікаў мужчынскага і ніякага роду супадаюць:

  • у родным склоне — -ага, -ога, -яга: зімовага, гарачага; малога, сухога; вячэрняга, сіняга;
  • у давальным склоне — -аму, -ому, -яму: зімоваму, малому, вячэрняму, сіняму;
  • у творным і месным склонах — -ым, -ім: зімовым, гарачым, малым, сухім, вячэрнім, сінім.

Як і ў назоўным склоне ніякага роду, -ога, -ому пішам пад націскам (мало́га, сухо́му), -ага, -аму — не пад націскам (зімо́вага, гара́чаму), -яга, -яму — пасля мяккай асновы (сі́няга).

Паглядзім, як гэта працуе

Дзівіцца з кемлівага вясковага жыхара; гуляць у новым гарадскім парку; напісаць дарагому любімаму дзядулю.

Р. скл.: кемлівага, вясковага (не пад націскам). М. скл.: новым, гарадскім. Д. скл.: дарагому (пад націскам), любімаму (не пад націскам).

Параўноўваем і заўважаем

Мужчынскі і ніякі род: канчаткі супадаюць

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
СклонМужчынскі родНіякі род
Н.малы хлопчыксіняе возера
Р.малога хлопчыкасіняга возера
Д.малому хлопчыкусіняму возеру
В.малога хлопчыкасіняе возера
Т.малым хлопчыкамсінім возерам
М.(пры) малым хлопчыку(на) сінім возеры
04

Прыметнікі жаночага роду

У назоўным склоне адзіночнага ліку якасныя і адносныя прыметнікі жаночага роду ўжываюцца з канчаткамі -ая, -яя: зімовая казка, сухая трава, сіняя кветка.

У родным, давальным, творным і месным склонах прыметнікі жаночага роду маюць канчаткі -ой, -ай, -яй: сухой (травы, траве, травой, (у) траве); зімовай (казкі, казцы, казкай, (у) казцы); сіняй (кветкі, кветцы, кветкай, (на) кветцы). У вінавальным склоне — -ую, -юю: зімовую казку, учарашнюю падзею.

Заўвага! У родным склоне прыметнікі жаночага роду могуць ужывацца з канчаткамі -ое, -ае, -яе: сухое травы, зімовае казкі, сіняе кветкі, а ў творным — з канчаткамі -ою, -аю, -яю: сухою травой, зімоваю казкай, сіняю кветкай. Такія формы характэрны для гутарковага і мастацкага стыляў.

СклонЦвёрдая аснова; г, к, хМяккая аснова
Н.зімовая казкасіняя кветка
Р.зімовай казкісіняй кветкі
Д.гарадской дзяўчынцысіняй кветцы
В.гарачую парусінюю кветку
Т.зімовай (-аю) казкайсіняй (-яю) кветкай
М.(у) зімовай казцы(на) сіняй кветцы
Прасочваем шлях

Як выбраць канчатак прыметніка

  1. Вызначаем род і склон назоўніка

    Ставім пытанне ад назоўніка да прыметніка.

    грэцца (на якім?) на цёплым сонцы — н. р., М. скл.

  2. Глядзім на аснову прыметніка

    Мяккая аснова дае -яга, -яму, -ім, -яе, -яя, -яй.

    летн- → летнім, сін- → сіняга

  3. Улічваем націск

    Пад націскам — -ога, -ому, -ое, -ой; не пад націскам — -ага, -аму, -ае, -ай.

    мало́га, але зімо́вага

  4. У В. скл. правяраем адушаўлёнасць

    Мужчынскі род: неадушаўлёны — як Н., адушаўлёны — як Р.

    бачу новы дом — бачу новага вучня

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які канчатак?

Устаў канчатак прыметніка мужчынскага ці ніякага роду. У першых трох групах — родны склон, у апошняй — творны ці месны. Улічвай аснову і націск.

Думай як філолаг

Разважаем пра канчаткі прыметнікаў

Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.

Чаму пішам «малое дзіця», але «зімовае адзенне», хоць абодва прыметнікі ніякага роду і ў назоўным склоне?

Зверыць разважанне

Справа ў націску. У слове мало́е націск падае на канчатак, і там пішацца о. У слове зімо́вае канчатак не пад націскам, а ненаціскны о па законе акання перадаецца на пісьме літарай а. Таму -ое пад націскам, -ае не пад націскам.

Чаму правільна «бачу новы дом», але «бачу новага вучня»? Абодва назоўнікі мужчынскага роду і ў вінавальным склоне.

Зверыць разважанне

Канчатак прыметніка мужчынскага роду ў вінавальным склоне залежыць ад назоўніка. Дом — неадушаўлёны назоўнік, і вінавальны склон супадае з назоўным: новы дом. Вучань — адушаўлёны, і вінавальны склон супадае з родным: новага вучня.

У вершы напісана «зімоваю казкай», а ў падручніку — «зімовай казкай». Ці ёсць тут памылка?

Зверыць разважанне

Памылкі няма. У творным склоне прыметнікі жаночага роду могуць мець канчаткі -ой, -ай, -яй і -ою, -аю, -яю. Формы з -ою, -аю, -яю (як і -ое, -ае, -яе ў родным склоне) характэрны для гутарковага і мастацкага стыляў, таму іх часта сустракаем у вершах.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Назоўны склон мужчынскага роду

    Канчаткі -ы, -і: зімовы дзень, сухі палын, вячэрні змрок.

  2. Назоўны склон ніякага роду

    -яе пасля мяккай асновы (сіняе), -ое пад націскам (малое), -ае не пад націскам (зімовае).

  3. Вінавальны склон

    Ніякі род — як Н.; мужчынскі: пры неадушаўлёным назоўніку — як Н., пры адушаўлёным — як Р.

  4. Мужчынскі і ніякі род разам

    У Р., Д., Т., М. канчаткі супадаюць: -ага (-ога, -яга), -аму (-ому, -яму), -ым (-ім).

  5. Жаночы род

    Н. -ая, -яя; Р., Д., Т., М. -ой, -ай, -яй; В. -ую, -юю: зімовая — зімовай — зімовую.

  6. Варыянты жаночага роду

    Р. -ое, -ае, -яе і Т. -ою, -аю, -яю (зімовае казкі, зімоваю казкай) характэрны для гутарковага і мастацкага стыляў.

Памятка: разбор па кроках

Напісаць дараг.. дзядулю → дзядулю — м. р., Д. скл. → націск на канчатку → дарагому.

  1. Вызнач род і склон назоўніка. Пастаў пытанне ад назоўніка: грэцца (на якім?) на цёплым сонцы — ніякі род, месны склон.
  2. Паглядзі на аснову і націск. Мяккая аснова — -яга, -яму, -ім, -яе, -яй; пад націскам — -ога, -ому, -ое, -ой; не пад націскам — -ага, -аму, -ае, -ай.
  3. У вінавальным склоне правер адушаўлёнасць. Мужчынскі род: бачу новы дом (як Н.), бачу новага вучня (як Р.); ніякі род — заўсёды як Н.

Цяпер растлумач: Ад чаго залежаць канчаткі якасных і адносных прыметнікаў у адзіночным ліку і як іх правільна напісаць?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Якія канчаткі мае прыметнік мужчынскага роду адзіночнага ліку ў назоўным склоне?
2. Калі прыметнік ніякага роду ў назоўным склоне мае канчатак -ое?
3. Які канчатак трэба ўставіць: вячэрн.. неба?
4. Як правільна: «Я ўбачыў ... хлопчыка»?
5. Які канчатак у родным склоне: (каля) сін.. возера?
6. Якія канчаткі маюць прыметнікі мужчынскага і ніякага роду ў творным і месным склонах?
7. У якім словазлучэнні прыметнік жаночага роду ўжыты ў вінавальным склоне?
8. Які канчатак трэба ўставіць: (пры) гарадск.. дзяўчынцы?
9. Якая форма характэрна для гутарковага і мастацкага стыляў?
10. Які выраз запісаны правільна?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑