Вучымся правільна пісаць канчаткі якасных і адносных прыметнікаў у множным ліку: -ыя ці -ія, -ых ці -іх, -ымі ці -імі.
«Родны край — край азёраў глыбокіх і чаромхавых белых завей, край бярозак і сосен высокіх, працавітых і шчырых людзей» (Я. Жабко). Глыбокіх, высокіх — з і, а белых, працавітых — з ы. Чаму? Падказка схавана ў апошнім зычным асновы прыметніка.
Ад чаго залежаць канчаткі прыметнікаў у множным ліку і як іх правільна напісаць?
У назоўным склоне множнага ліку прыметнікі маюць канчаткі -ыя (аснова на цвёрды і зацвярдзелы зычны): зімовыя, бурыя; -ія (аснова на г, к, х і мяккі зычны): дарагія, сінія.
У множным ліку прыметнікі па родах не змяняюцца: зімовыя вечары, зімовыя казкі, зімовыя святы.
Зімовыя вечары, гарадскія вуліцы, ранішнія газеты.
Зімов- — цвёрдая аснова: -ыя. Гарадск- — аснова на к: -ія. Ранішн- — мяккая аснова: -ія.
У вінавальным склоне канчаткі прыметнікаў залежаць ад таго, да якога назоўніка дапасуецца прыметнік:
Я ў светлыя бярэзнікі ўлюбёны (Х. Гурыновіч). Мы сустрэлі дарагіх сяброў.
Бярэзнікі — неадушаўлёны назоўнік: В. = Н. (светлыя). Сябры — адушаўлёны: В. = Р. (дарагіх).
У родным і месным склонах ужываюцца канчаткі -ых (аснова на цвёрды і зацвярдзелы): зімовых, бурых; -іх (аснова на г, к, х і мяккі): сініх, дарагіх.
У творным склоне прыметнікі маюць канчаткі -ымі (аснова на цвёрды і зацвярдзелы): зімовымі, бурымі; -імі (аснова на г, к, х і мяккі): сінімі, дарагімі.
У давальным склоне — -ым, -ім: зімовым вечарам, дарагім сябрам, сінім вачам. Не блытай давальны склон (-ым, -ім) з творным (-ымі, -імі).
Яна зачытваецца маімі цікавымі гісторыямі, бярэ мяне ў падарожжы па знакамітых мясцінах Беларусі (паводле К. Хадасевіч-Лісавой).
Цікавымі — Т. скл., цвёрдая аснова: -ымі. (Па) знакамітых — М. скл.: -ых.
| Склон | Цвёрдая, зацвярдзелая аснова | Г, к, х; мяккая аснова |
|---|---|---|
| Н. | зімовыя вечары | дарагія сябры, сінія вочы |
| Р. | зімовых вечароў | дарагіх сяброў, сініх вачэй |
| Д. | зімовым вечарам | дарагім сябрам, сінім вачам |
| В. | зімовыя вечары, бурых мядзведзяў | сінія вочы, дарагіх сяброў |
| Т. | зімовымі вечарамі | дарагімі сябрамі, сінімі вачамі |
| М. | (па) зімовых вечарах | (пры) дарагіх сябрах, (у) сініх вачах |
У фразеалагізмах прыметнікі множнага ліку маюць тыя ж канчаткі, што і ў свабодных словазлучэннях.
Міліцыянеры знайшлі скрадзены ровар па гарачых слядах.
Па (якіх?) гарачых слядах — месны склон множнага ліку, аснова на зацвярдзелы ч: -ых.
Ставім пытанне ад назоўніка да прыметніка.
у (якіх?) салігорскіх шахтах — М. скл.
Цвёрды і зацвярдзелы — ы; г, к, х і мяккі — і.
салігорск- → -іх; працавіт- → -ых
Давальны — -ым, -ім; творны — -ымі, -імі.
рады новым кнігам — карыстаюся новымі кнігамі
Неадушаўлёны — як Н., адушаўлёны — як Р.
бачу сінія вочы — бачу бурых мядзведзяў
Аднаві парадак разважання. Перамяшчай крокі стрэлкамі, потым правер вынік.
Аб людзях працавіт.. → М. скл., мн. л. → аснова на цвёрды т → працавітых.
Задача 1. Практ. 296. Складзі два сказы са словазлучэннямі зімовыя вечары і бурыя мядзведзі, ужываючы назоўнікі і прыметнікі ў вінавальным склоне.
Я люблю доўгія зімовыя вечары з кнігай і гарбатай. У заапарку мы ўбачылі двух вялікіх бурых мядзведзяў.
Праверце: вечары — неадушаўлёны назоўнік, В. = Н. (зімовыя); мядзведзі — адушаўлёны, В. = Р. (бурых).
Задача 2. Практ. 299. Апішы ў паведамленні сябру свой пакой або пакой з тэксту «Шчаслівая кніга» (3–4 сказы). Ужыві прыметнікі ў множным ліку ў розных склонах.
На паліцах у мяне стаяць цікавыя кнігі і прыгожыя лялькі. На падаконніку — вазоны з чырвонымі кветкамі. На сценах вісяць фотаздымкі з летніх падарожжаў.
Праверце: цікавыя, прыгожыя — Н. скл.; з чырвонымі — Т. скл. (-ымі); з летніх — Р. скл. (мяккая аснова, -іх).
Задача 3. Практ. 300. Складзі з фразеалагізмамі «чужымі рукамі жар заграбаць» і «на задніх лапках хадзіць» сказы пра школьнае жыццё.
Мікіта хацеў чужымі рукамі жар заграбаць: каб праект за яго зрабілі іншыя, а ацэнку атрымаў ён. Сапраўдны сябар не будзе хадзіць на задніх лапках, ён скажа праўду ў вочы.
Праверце: значэнні фразеалагізмаў перададзены правільна; чужымі — Т. скл. (-ымі), на задніх — М. скл. (мяккая аснова, -іх).
Свабодны адказ правер самастойна або абмеркуй з настаўнікам.
Устаў канчатак прыметніка. Спачатку вызнач склон, потым паглядзі на апошні зычны асновы. Прыклады — з табліцы і тэкстаў параграфа.
Падумай над пытаннямі, а потым зверся з узорам разважання.
Чаму пішам «зімовыя вечары», але «дарагія сябры» і «сінія вочы»?
Канчатак залежыць ад апошняга зычнага асновы прыметніка. Аснова зімов- заканчваецца на цвёрды зычны — пішам -ыя. Аснова дараг- заканчваецца на г, а пасля г, к, х у беларускай мове пішацца і — дарагія. Аснова сін- мяккая — таксама -ія.
Чаму правільна «бачу сінія вочы», але «бачу бурых мядзведзяў»? Абодва словазлучэнні ў вінавальным склоне.
У вінавальным склоне канчатак прыметніка залежыць ад назоўніка. Вочы — неадушаўлёны назоўнік, таму вінавальны склон супадае з назоўным: сінія вочы. Мядзведзі — адушаўлёны, таму вінавальны склон супадае з родным: бурых мядзведзяў.
У адзіночным ліку мы адрознівалі канчаткі мужчынскага, жаночага і ніякага роду. Ці трэба гэта рабіць у множным ліку?
Не трэба. У множным ліку прыметнікі па родах не змяняюцца: зімовыя вечары (м. р.), зімовыя казкі (ж. р.), зімовыя святы (н. р.) — канчатак аднолькавы. Таму выбар канчатка залежыць толькі ад склону, асновы і (у вінавальным склоне) ад адушаўлёнасці назоўніка.
-ыя пасля цвёрдай і зацвярдзелай асновы (зімовыя, бурыя), -ія пасля г, к, х і мяккай (дарагія, сінія).
-ых пасля цвёрдай і зацвярдзелай асновы (зімовых), -іх пасля г, к, х і мяккай (дарагіх, сініх).
-ым, -ім: зімовым вечарам, дарагім сябрам, сінім вачам.
-ымі, -імі: зімовымі вечарамі, сінімі вачамі. Не блытай з давальным склонам.
Пры неадушаўлёным назоўніку — як Н. (сінія вочы), пры адушаўлёным — як Р. (бурых мядзведзяў).
У множным ліку прыметнікі па родах не змяняюцца: зімовыя вечары, зімовыя казкі, зімовыя святы.
(У) салігорск.. шахтах → М. скл., мн. л. → аснова на к → салігорскіх.
Цяпер растлумач: Ад чаго залежаць канчаткі прыметнікаў у множным ліку і як іх правільна напісаць?
Загрузка прагрэсу…