Прыметнік

§ 48. Утварэнне, скланенне і правапіс прыналежных прыметнікаў

Утвараем прыналежныя прыметнікі з дапамогай суфіксаў -аў- (-еў-), -оў- (-ёў-), -ін- (-ын-) і правільна пішам іх канчаткі ў розных склонах.

12 практыкаванняўТрэнажор · 12 картакДумай як філолаг
Пачнём з назірання

Перад урокам на парце ляжыць чужы пенал. «Чый гэта?» — пытаецца настаўніца. «Алесеў!» — адказвае клас. Адным словам мы паведамілі, каму належыць рэч. Так працуюць прыналежныя прыметнікі.

ГАЛОЎНАЕ ПЫТАННЕ

Як утвараюцца прыналежныя прыметнікі і якія канчаткі яны маюць у розных склонах?

01

Як утвараюцца прыналежныя прыметнікі

Прыналежныя прыметнікі ўтвараюцца ад асновы адушаўлёных назоўнікаў пры дапамозе суфіксаў: -аў- (-еў-), -оў- (-ёў-) ад назоўнікаў мужчынскага роду: дзедаў кот, Алесеў камп’ютар, баброў хвост, кавалёў дом; -ін- (-ын-) ад назоўнікаў жаночага роду: Марылін букет, сініцын корм.

Прыналежныя прыметнікі адказваюць на пытанне чый? чыя? чыё? чые? і паказваюць, каму належыць прадмет. Суфіксы -оў-, -ёў- бываюць пад націскам (баброў, кавалёў), -аў-, -еў- — не пад націскам; -еў-, -ёў- пішуцца пасля мяккага зычнага (Алесеў, кавалёў). Суфікс -ын- пішацца пасля ц, ч, ш, ж, дж, р (сініцын, цётчын), у астатніх выпадках — -ін- (мамін, Марылін).

Паглядзім, як гэта працуе

Тата — татаў, дзядзька — дзядзькаў, Федзя — Федзеў; мама — мамін, цётка — цётчын, Света — Свецін (А. Зэкаў).

Тата, дзядзька, Федзя называюць асоб мужчынскага полу — прыметнікі ад іх маюць суфіксы -аў-, -еў-. Мама, цётка, Света — жаночага — суфіксы -ін-, -ын-.

02

Змены ў аснове пры ўтварэнні

Пры далучэнні суфікса да асновы назоўніка мужчынскага роду ў ёй могуць адбывацца змены: заяц + аў → зайцаў, салавей + ёў → салаўёў, бабёр + оў → баброў.

Калі суфікс далучаецца да асновы назоўніка жаночага роду, якая заканчваецца на к і х, то адбываюцца чаргаванні гукаў [к] // [ч] і [х] // [ш]: Верачк(а) → Вераччын, зайчых(а) → зайчышын.

Паглядзім, як гэта працуе

Цётка → цётчын, вавёрка → вавёрчын, краўчыха → краўчышын, дзяцел → дзятлаў.

У словах цётка і вавёрка [к] чаргуецца з [ч], у слове краўчыха [х] — з [ш]. У слове дзяцел пры ўтварэнні прыметніка выпадае галосны е: дзятл- + -аў-.

03

Абагульненая прыналежнасць

У беларускай мове ёсць прыметнікі, якія абазначаюць абагульненую прыналежнасць: птушыны спеў, сабачы брэх, змяіны яд, чмяліны гул. Такія прыметнікі змяняюцца, як якасныя і адносныя, і ва ўсіх формах маюць поўныя канчаткі.

Дзедаў кот — кот аднаго пэўнага дзеда. Птушыны спеў — спеў птушак наогул, а не адной пэўнай птушкі.

Паглядзім, як гэта працуе

Слухаў салаўіныя трэлі; песеньку пчаліную на верасе спаткаў (К. Камейша).

Салаўіныя, пчаліную маюць поўныя канчаткі -ыя, -ую, як якасныя і адносныя прыметнікі (белыя, белую).

04

Кароткая форма ў Н. і В. склонах

У назоўным і вінавальным склонах адзіночнага ліку прыналежныя прыметнікі пры неадушаўлёных і адушаўлёных назоўніках маюць кароткую форму:

  • у мужчынскім родзе — нулявы канчатак: Алесеў брат, баброў хвост;
  • у жаночым родзе — канчатак -а (назоўны склон): Ромкава матуля, канчатак -у (вінавальны склон): Ромкаву матулю;
  • у ніякім родзе — канчатак -а (не пад націскам): буслава гняздо, Ганніна кацяня; канчатак -о (пад націскам): даччыно́ паліто, сестрыно́ дзіця.
Паглядзім, як гэта працуе

Я табе братава паліто дам (І. Шамякін).

Паліто — ніякі род, вінавальны склон. Канчатак прыметніка не пад націскам, таму пішам -а: братава.

Параўноўваем і заўважаем

Кароткая ці поўная форма?

Параўнанне прыкладаў і ўмоў
Род і лікНазоўны склонВінавальны склон
м. р., неадушаўлёныАлесеў планАлесеў план
м. р., адушаўлёныАлесеў братАлесевага брата
ж. р.Алесева мамаАлесеву маму
н. р., не пад націскамбуслава гняздобуслава гняздо
н. р., пад націскамдаччыно́ палітодаччыно́ паліто
мн. л.бабуліны сыныбабуліных сыноў
05

Ускосныя склоны і множны лік

Ва ўсіх ускосных склонах прыналежныя прыметнікі маюць такія самыя канчаткі, як якасныя і адносныя.

Запомніце! Калі ў вінавальным склоне прыналежны прыметнік дапасуецца да адушаўлёнага назоўніка мужчынскага роду, то ён мае канчаткі -ага, -ога: бацькавага брата, сестрынога сына.

СклонМ. р. і н. р.Ж. р.
Р.-ога, -ага-ой, -ай
Д.-ому, -аму-ой, -ай
Т.-ым-ай (-ой)
М.-ым-ай (-ой)

У множным ліку: Н. — -ы (бабуліны сыны), Р. — -ых, Д. — -ым, В. — -ы або -ых (даччыны словы, бабуліных сыноў), Т. — -ымі, М. — -ых.

Паглядзім, як гэта працуе

Над суседавай хатай; у Рыгоркавым апавяданні; бачу суседавага брата.

Хатай — Т. скл. ж. р., канчатак -ай; апавяданні — М. скл. н. р., канчатак -ым; брата — В. скл., адушаўлёны назоўнік м. р., канчатак -ага.

Прасочваем шлях

Як напісаць прыналежны прыметнік

  1. Утвараем прыметнік

    Вызначаем род назоўніка і выбіраем суфікс: -аў- (-еў-), -оў- (-ёў-) або -ін- (-ын-); правяраем чаргаванні к // ч, х // ш.

    краўчыха → краўчышын

  2. Шукаем галоўнае слова

    Ставім пытанне чый? чыя? чыё? чые? ад назоўніка і вызначаем яго род, лік, склон.

    пасвіў (каго?) каня — В. скл., м. р., адушаўлёны

  3. Выбіраем форму

    Н. і В. адзіночнага ліку — кароткая форма, астатнія склоны — канчаткі, як у якасных прыметнікаў; але В. пры адушаўлёным назоўніку м. р. — -ага, -ога.

    пасвіў краўчышынага каня

Практыкум · практыкаванні, разбор, жыццёвыя задачы

Спрабуем і тлумачым

Заданне 1 з 12
Трэнажор · 12 картак

Які суфікс у прыналежным прыметніку?

Ад назоўніка ўтвары прыналежны прыметнік і вызначы, які ў ім суфікс. Апошнія карткі — на канчаткі.

Думай як філолаг

Чыё гэта і чаму так?

Паразважай і пасля зверся з узорам.

Чаму правільна «бачу Алесеў план», але «бачу Алесевага брата»? Абодва назоўнікі мужчынскага роду і стаяць у вінавальным склоне.

Зверыць разважанне

План — неадушаўлёны назоўнік: у яго вінавальны склон супадае з назоўным (план — план), і прыметнік мае кароткую форму з нулявым канчаткам. Брат — адушаўлёны: вінавальны склон супадае з родным (брата). Таму і прыметнік бярэ канчатак, як у родным склоне: -ага, -ога (Алесевага брата).

Чым адрозніваюцца словазлучэнні «сініцын корм» і «птушыны спеў»? Чаму першы прыметнік мае кароткую форму, а другі — не?

Зверыць разважанне

Сініцын абазначае прыналежнасць пэўнай істоце (корм гэтай сініцы) — гэта ўласна прыналежны прыметнік з кароткай формай у Н. і В. склонах. Птушыны абазначае абагульненую прыналежнасць (спеў птушак наогул). Такія прыметнікі змяняюцца, як якасныя і адносныя, і ва ўсіх формах маюць поўныя канчаткі: птушыны, птушыная, птушынае.

Чаму ў слове «Вераччын» пішуцца дзве літары ч?

Зверыць разважанне

Аснова імя Верачка — Верачк-. Пры далучэнні суфікса -ын- [к] чаргуецца з [ч]: Верачк- → Верачч-. Адна ч — з асновы (Вера-ч-ка), другая з’явілася на месцы к. Таму Вераччын, як і цётка → цётчын, дачка → даччын.

Падводзім вынікі

6 галоўных высноў

  1. Што абазначаюць

    Прыналежныя прыметнікі паказваюць, каму належыць прадмет, і адказваюць на пытанне чый? чыя? чыё? чые?: дзедаў кот, Марылін букет.

  2. Суфіксы мужчынскага роду

    Ад назоўнікаў мужчынскага роду — суфіксы -аў- (-еў-), -оў- (-ёў-): дзедаў, Алесеў, баброў, кавалёў.

  3. Суфіксы жаночага роду

    Ад назоўнікаў жаночага роду — суфіксы -ін- (-ын-); к і х чаргуюцца з ч і ш: Вераччын, зайчышын.

  4. Абагульненая прыналежнасць

    Птушыны, сабачы, змяіны, чмяліны змяняюцца, як якасныя прыметнікі, і ва ўсіх формах маюць поўныя канчаткі.

  5. Кароткая форма

    У Н. і В. склонах адзіночнага ліку — кароткая форма: Алесеў брат, Ромкава матуля, Ромкаву матулю, буслава гняздо, даччыно́ паліто.

  6. Запомніце

    У В. склоне пры адушаўлёным назоўніку мужчынскага роду — канчаткі -ага, -ога: бачу бацькавага брата, сестрынога сына.

Памятка: разбор па кроках

Хата (чыя?) краўчыхі → краўчых(а) + -ын- → [х] // [ш] → краўчышына хата: ж. р., Н. скл., кароткая форма з канчаткам -а.

  1. Утвары прыметнік і выберы суфікс. Ад назоўніка мужчынскага роду — -аў- (-еў-), -оў- (-ёў-), ад жаночага — -ін- (-ын-): Ромка → Ромкаў, Ганна → Ганнін.
  2. Вызначы склон, род і лік назоўніка. Пастаў пытанне ад назоўніка: бачу (каго?) брата — В. скл., м. р., адушаўлёны.
  3. Выберы кароткую або поўную форму. У Н. і В. склонах — кароткая форма (Ромкаў брат), але пры адушаўлёным назоўніку м. р. у В. — -ага, -ога: бачу Ромкавага брата.

Цяпер растлумач: Як утвараюцца прыналежныя прыметнікі і якія канчаткі яны маюць у розных склонах?

Правер сябе · 10 пытанняўАдзін правільны адказ. За кожнае пытанне — 1 бал; максімум — 10.

1. Ад якіх назоўнікаў утвараюцца прыналежныя прыметнікі?
2. Якія суфіксы маюць прыналежныя прыметнікі ад назоўнікаў жаночага роду?
3. Які прыметнік утвораны ад назоўніка, што называе асобу мужчынскага полу?
4. Як правільна ўтварыць прыналежны прыметнік ад імя Верачка?
5. Які прыметнік абазначае абагульненую прыналежнасць?
6. У якім словазлучэнні памылка?
7. Які канчатак трэба ўставіць: «буслав.. гняздо»?
8. Які канчатак трэба ўставіць: «не знайшоў дзедав.. рэчаў»?
9. Які прыметнік утвораны з чаргаваннем [х] // [ш]?
10. У якіх склонах прыналежныя прыметнікі маюць кароткую форму?
↑

Загрузка прагрэсу…

↑